• Tłumacz języka migowego
Organizacja Dominik Kabat

Odznaka dla zasłużonych

28 Maja 2024

Po zniesieniu z dniem 1 stycznia 1992 r. odznaki „Za Zasługi dla Ochrony Przeciwpożarowej”, które nastąpiło na mocy ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej, powstała nisza dla nowej odznaki. Ta jednak dużo czerpała ze swojej poprzedniczki – dzieliła się na trzy stopnie, podobne były przesłanki uzasadniające jej przyznanie (m.in. rozwój ochrony przeciwpożarowej, zabezpieczenie życia i mienia obywateli oraz dorobku materialnego i kulturalnego społeczeństwa). Organem przyznającym był i jest minister właściwy do spraw wewnętrznych. Odznaka powstała w 1997 r. zdaje się za sprawą umieszczonej na rewersie dewizy nawiązywać do tych wartości.

Odznaka „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej” to prawny następca odznaki „Za Zasługi dla Ochrony Przeciwpożarowej”, ustanowionej w 1984 r. Jest to polskie odznaczenie resortowe, czyli nadawane w oparciu o decyzję ministra. Przez ministra rozumiemy przy tym kierownika danego resortu (działu administracji rządowej). Została ustanowiona w 1997 r. na mocy rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 16 października 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu nadawania odznaki „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej” oraz ustalenia jej wzoru i sposobu noszenia (DzU nr 131, poz. 875) i od tego czasu jest nadawana. Nie sposób pominąć, że obecnie wszelkie kwestie prawne związane z odznaką reguluje rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 13 listopada 2008 r. w sprawie nadawania odznaki „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej” (DzU nr 207, poz. 1305 ze zm.), które obowiązuje od dnia 11 grudnia 2008 r. Rozporządzenie z 1997 r. utraciło moc z tą właśnie datą. Wszelkie odniesienia do konkretnych jednostek redakcyjnych tekstu prawnego w dalszej części niniejszego artykułu będą dotyczyły właśnie rozporządzenia z 2008 r.

Kto i za co nadaje?

Organem, który ma prawo nadawania odznaki, jest minister właściwy do spraw wewnętrznych (§ 5 ust. 1 rozporządzenia), obecnie minister spraw wewnętrznych i administracji, który kieruje działem administracji rządowej o nazwie sprawy wewnętrzne. Odznaka nadawana jest na wniosek komendanta głównego Państwowej Straży Pożarnej, który może tu działać z własnej inicjatywy lub z inicjatywy komendantów wojewódzkich PSP, komendantów szkół PSP, dyrektorów jednostek badawczo-rozwojowych i dyrektora Centralnego Muzeum Pożarnictwa. Ponadto z inicjatywą mogą występować kierownicy urzędów centralnych, wojewodowie oraz organy samorządu terytorialnego. Szczegółowe regulacje (w tym kwestia, kogo może taka inicjatywa objąć) zawarte są w § 5 ust. 2 rozporządzenia. Opisywana odznaka dzieli się na trzy stopnie:

1) I stopień – odznaka złota,

2) II stopień – odznaka srebrna,

3) III stopień – odznaka brązowa.

Co do zasady odznaka w każdym stopniu może być nadana tylko jeden raz. Przy nadawaniu zachowuje się kolejność w jej stopniach, a rozporządzenie określa okres, który należy zachować pomiędzy przyznaniem wyższych stopni: z wnioskiem o nadanie odznaki brązowej można wystąpić nie wcześniej niż po 10 latach służby w PSP lub działalności na rzecz ochrony przeciwpożarowej, o nadanie odznaki srebrnej – nie wcześniej niż po 4 latach od dnia nadania odznaki brązowej, natomiast o nadanie odznaki złotej – nie wcześniej niż po 6 latach od dnia nadania odznaki srebrnej. Warto odnotować, że wyjątek stanowi nadanie odznaki osobom, które wykazały ofiarność i odwagę w bezpośrednich działaniach ratowniczo-gaśniczych w czasie pożaru, klęski żywiołowej lub innego miejscowego zagrożenia. Odznaka ta może zostać nadana pośmiertnie. Praktyka taka jest stosowana. Zasady i przesłanki nadawania odznaki podlegały modyfikacjom. W rozporządzeniu z 1997 r. widniały trzy przesłanki:

1) wykazanie ofiarności i odwagi w bezpośrednich działaniach ratowniczych w czasie pożaru, klęski żywiołowej lub innego miejscowego zagrożenia,

2) przyczynienie się w sposób szczególny do rozwoju ochrony przeciwpożarowej (swą pracą lub działalnością),

3) wyróżnienie się wybitnymi osiągnięciami służbowymi (jako strażak PSP).

W obecnym stanie prawnym katalog przesłanek jest zmodyfikowany i odznaka może zostać nadana w szczególności za:

1) wykazanie wyjątkowej ofiarności i odwagi w bezpośrednich działaniach ratowniczych w czasie pożaru, klęski żywiołowej lub innego miejscowego zagrożenia,

2) długoletnią ofiarną służbę lub działalność społeczną na rzecz ochrony przeciwpożarowej.

Odznaka „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej” w trzech stopniach, widok ogólny / fot. Dominik Kabat KG PSPOczywiście przesłanki nie muszą być spełnione łącznie. Weryfikacja zaistnienia przesłanek uzasadniających przyznanie odznaki odbywa się w drodze oceny treści uzasadnienia wniosku prowadzonej pod kątem stwierdzenia istnienia wymienionych w rozporządzeniu przesłanek pozwalających na przyznanie odznaki. Zarówno weryfikacja wniosków, jej wynik i ostateczna decyzja co do odznaczenia danej osoby odbywa się w ramach sprawy indywidualnej i należy do sfery władzy dyskrecjonalnej. Mamy tu do czynienia z czynnościami o charakterze uznaniowym
i ocennym w ramach kompetencji ministra spraw wewnętrznych i administracji. Przyjętą praktyką jest nadawanie odznaki z okazji Dnia Strażaka. Ma to swoje umocowanie w przepisie § 8 ust. 2 rozporządzenia, choć przepis ten dopuszcza też inne uroczystości państwowe lub samorządowe.

 

Baretki odznaki „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej” – złotej, srebrnej i brązowej / fot. Dominik Kabat KG PSP

 

Przykładem jest nadawanie odznaki z okazji Narodowego Święta Niepodległości, 11 listopada. Prawną formą emanacji woli przyznania odznaki jest postanowienie ministra publikowane w Dzienniku Urzędowym (§ 6 rozporządzenia). Osoba wyróżniona otrzymuje odznakę i legitymację potwierdzającą nadanie samej odznaki. Wzór odznaki i legitymacji określa załącznik do rozporządzenia. Ewidencję osób wyróżnionych odznaką prowadzi Komenda Główna PSP. Odznakę nosi się na lewej stronie piersi, po orderach, odznaczeniach państwowych i wojskowych, mając na względzie przepisy rozdziału rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 29 września 2021 r. w sprawie umundurowania strażaków państwowej straży pożarnej (DzU poz. 1795, ze zm.).

Jak wygląda?

Odznaka ma kształt krzyża równoramiennego o wymiarach 44 x 44 mm z ramionami pokrytymi na awersie czerwoną emalią. Ramiona krzyża spoczywają na tarczy z wieńcem dębowym. W każdym stopniu odznaki na krzyż nałożony jest srebrzony orzeł (dawniej nazywany orłem strażackim) z atrybutami strażackimi: hełmem, dwoma bosakami, dwoma toporkami i dwiema prądownicami. Stanowi on centralny akcent awersu odznaki. Na rewersie ukazano obrys krzyża na tle tarczy z wieńcem dębowym. Na krzyżu biegnie w czterech rzędach wersalikowy napis: „ZA / RATOWANIE ŻYCIA / i / OCHRONĘ MIENIA”, stanowiący dewizę odznaki.

Materiałem użytym do wykonania corpus mechanicum (nośnikiem materialnym utworu – przyp. red.) odznaki jest metal i w zależności od stopnia odznaki jest ona złocona, srebrzona albo oksydowana lub patynowana na brąz. Do zawieszenia odznaki na wstążce służy kółko ze stylizowanym metalowym wieńcem laurowym w kolorze odpowiednim do stopnia odznaki (brąz, srebro lub złoto).

Odznaka zawieszona jest na wstążce o szerokości 39 mm o kolorach: po obu brzegach czerwień, pośrodku pionowy ciemnogranatowy pas o szerokości 10 mm, a po jego bokach — w kolejności ku brzegom wstążki — pas niebieski o szerokości 5 mm i pas biały o szerokości 2 mm. Przed 2008 r. stosowano wstęgę o następującym układzie kolorów: po obu brzegach czerwień, w środku błękit rozjaśniający się do bieli ku brzegom czerwonym. Stosowane obecnie pionowe pasy zastępują przejście kolorów z granatu w biel. Baretka służąca markowaniu faktu posiadania odznaki utrzymana jest w kolorach wstążki. Można też nosić tzw. miniaturkę odznaki (§ 9 ust. 2 rozporządzenia).

Twórcą projektu odznaczenia był artysta medalier Piotr Gorol. Geneza motywu orła w koronie wykorzystanego w projekcie odznaki nie jest do końca czytelna. Atrybuty (hełm, bosaki, topory i prądownice) są silnie powiązane z symboliką pożarniczą. Orła w tej postaci obecnie wykorzystuje Centralne Muzeum Pożarnictwa. W rozporządzeniu z 1997 r. nazywa się go orłem strażackim. W warstwie wizualnej odznaka prezentuje się bardzo dobrze i z tego powodu jest bardzo ceniona przez jej posiadaczy. Mamy tu do czynienia także z bogatą warstwą symboliczną, zarówno w kontekście wykorzystanych atrybutów, jak i użytej kolorystyki, czego przejawem jest czerwony kolor emalii, korespondujący z czerwienią wstążki. Ciemnogranatowy pas na wstędze nawiązuje do koloru tkaniny zasadniczej ubioru wyjściowego funkcjonariuszy PSP. Wszystko to czyni odznakę „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej” odznaczeniem bardzo interesującym i naprawdę wyjątkowym.

 st. kpt. Dominik Kabat pełni służbę w Biurze Logistyki Komendy Głównej PSP

 

 

Dominik Kabat Dominik Kabat

pełni służbę w Biurze Logistyki Komendy Głównej PSP

do góry