Kontrolowane wypalanie – chronimy wrzosowiska

Ogień jest przez strażaków postrzegany najczęściej jako niebezpieczny czynnik stwarzający zagrożenie dla zdrowia człowieka oraz powodujący straty materialne. Może być jednak również podstawowym narzędziem ochrony niektórych siedlisk przyrodniczych.

W art. 124 ust. 1 ustawy o ochronie przyrody (DzU z 2026 r. poz. 13) wskazano: „Zabrania się wypalania łąk, pastwisk, nieużytków, rowów, pasów przydrożnych, szlaków kolejowych oraz trzcinowisk i szuwarów”. W ust. 2 odniesiono się do wyjątku od tej zasady: „Zakaz, o którym mowa w ust. 1, nie dotyczy działań ochrony czynnej wynikających z:

1) zadań ochronnych lub planu ochrony dla parku narodowego lub rezerwatu przyrody;

2) planu zadań ochronnych lub planu ochrony dla obszaru Natura 2000”.

Z przytoczonego zapisu wynika, że ogień może być stosowany jako narzędzie ochrony w przypadku parków narodowych, rezerwatów przyrody oraz obszarów Natura 2000, jeżeli w ich dokumentach przewidziano możliwość stosowania kontrolowanego wypalania na wybranych siedliskach. W Polsce metodę tę stosuje się na wrzosowiskach.

Pojawia się pytanie, dlaczego ogień można wykorzystywać jako narzędzie ochrony na terenach podlegających ochronie przyrody. Najważniejszą kwestią jest wiedza na temat poszczególnych siedlisk oraz sposobu ich powstania. Wrzosowiska nie są naturalnymi siedliskami – pojawiły się w wyniku działalności człowieka. Powstawały na skutek wypalania terenów leśnych na potrzeby osadnictwa oraz wypasu zwierząt hodowlanych. Gdy przestawały być potrzebne i rezygnowano z ich użytkowania, porastały wrzosem, który później, w wyniku postępującej naturalnej sukcesji, był zastępowany przez drzewostany.

Współczesne wrzosowiska, np. na terenie Nadleśnictwa Przemków (województwo dolnośląskie) czy Nadleśnictwa Borne Sulinowo (województwo zachodniopomorskie), również są związane z działalnością człowieka. Na terenach po byłych poligonach wojskowych – dużych powierzchniach otwartych, które wcześniej były użytkowane przez wojsko, a następnie zostały pozostawione same sobie – rozwinęły się wrzosowiska. Postępujące procesy sukcesyjne, polegające na wkraczaniu na te tereny roślin krzewiastych oraz drzew, a także starzenie się krzewów wrzosu powodują jednak, że rozległe wrzosowiska stopniowo zanikają. Bez podjęcia odpowiednich działań hamujących proces sukcesji otwarte tereny będą zanikać, a w przyszłości pojawią się na nich drzewostany.

W przypadku ochrony przyrody zasadne jest zadanie pytania, czy chronimy procesy naturalne (ochrona bierna), czy też stan zastany (ochrona czynna), czyli aktualną sytuację, oraz podejmujemy działania, by ten stan utrzymać możliwie jak najdłużej. Wrzosowiska to typowe tereny, na których niezbędne jest prowadzenie ochrony czynnej.

Dodatkowym problemem związanym z wrzosowiskami jest specyfika krzewinek wrzosu, które po kilku latach wzrostu zaczynają obumierać. Nowe pokolenia roślin, ze względu na trudny dostęp do warstwy gleby oraz rosnące zacienienie, mają znacznie ograniczone możliwości rozwoju, co w dłuższej perspektywie prowadzi do zanikania wrzosu.

Na wrzosowiskach w różnych regionach Europy oprócz kontrolowanego wypalania prowadzi się działania związane z wypasem zwierząt (owiec, krów) oraz wykaszaniem wrzosów. W przypadku starzejących się wrzosowisk wypas nie przynosi znaczących efektów, ponieważ zwierzęta nie są zainteresowane zjadaniem zdrewniałych krzewinek. Wykaszanie wrzosów z użyciem maszyn, w zależności od typu siedliska, może mieć pozytywny wpływ, lecz musi być przeprowadzane dość często. Pozytywne efekty takich działań mogą mieć większe znaczenie na terenach górskich niż na nizinach. Z perspektywy ekonomicznej najtańszym rozwiązaniem jest kontrolowane wypalanie, uważane za najbardziej efektywny sposób zachowania wrzosowisk.

Należy jednak pamiętać, że w Polsce stosuje się je jako metodę czynnej ochrony wrzosowisk, polegającą na redukcji materiału palnego oraz odkryciu gleby poprzez spalenie wybranej powierzchni w określonych warunkach pogodowych i według zasad zapewniających bezpieczny przebieg procesu spalania pod względem wysokości płomieni, szybkości rozprzestrzeniania się ognia oraz jego intensywności. Poniżej przedstawiono główne zasady kontrolowanego wypalania.

Technika wypalania

Zaleca się stosowanie trzech rodzajów wypalania: wyprzedzającego (pasowego), grzebieniowego oraz punktowego. Pierwszy z nich stosuje się najczęściej w przypadku wrzosowisk. Proces rozpoczyna się od podłożenia ognia wzdłuż pasa izolacyjnego. Kiedy wypalony pas roślinności ma szerokość kilku metrów (3-5 m), w podobnej odległości rozpoczyna się kolejne wypalanie.

Wypalanie grzebieniowe polega na tym, że po rozpoczęciu wypalania w odległości dwóch metrów od pasa izolacyjnego prowadzi się wypalanie dopełniające wzdłuż linii prostopadłych. Głębokość „zębów grzebienia” nie powinna przekraczać 3-5 m, co ogranicza wzrost intensywności spalania. Przy tej metodzie wypalanie postępuje dodatkowo przy bocznym wietrze, co skraca czas utworzenia wypalonego pasa.

Wypalanie punktowe polega na wykonywaniu punktowych zapaleń przed wcześniej utworzonym pasem wypalonej powierzchni. Szerokość pasa powinna wynosić co najmniej 2 m. Punkty rozmieszcza się w odległości około 5 m od pasa, zachowując odstępy od 4 do 6 m między kolejnymi miejscami podłożenia ognia. Z każdego punktu ogień rozprzestrzenia się we wszystkich kierunkach, a powstałe powierzchnie spalone łączą się ze sobą.

Termin wypalania

Jedną z najważniejszych cech wypalania uwzględniającego aspekty przyrodnicze jest wybór odpowiedniego terminu przeprowadzenia tego procesu. Powinien być to okres spoczynku wegetacji wrzosu, w którym ewentualny negatywny wpływ ognia na inne rośliny oraz organizmy bytujące na wrzosowisku będzie najmniejszy. Z tego powodu najkorzystniejszymi terminami wypalania są luty-marzec lub październik-listopad, jeżeli występują warunki meteorologiczne umożliwiające proces spalania, tzn. niska wilgotność materiału palnego. W przypadku płatów wrzosowisk, na których występuje gruba pokrywa mchów oraz krzewy i drzewa przeznaczone do eliminacji, wypalanie zaleca się przeprowadzić w pierwszym terminie, wiosennym, ze względu na spodziewaną większą intensywność spalania.

Intensywność spalania jest istotna, ponieważ pozwala osiągnąć główny cel kontrolowanego wypalania, polegający na zniszczeniu wieloletnich krzewinek oraz odkryciu gleby, co umożliwia stworzenie warunków do wzrostu nowych osobników.

Sposób zabezpieczenia wypalanej powierzchni

Wypalany obszar należy otoczyć pasem izolacyjnym, najlepiej wykonanym za pomocą maszyny rozdrabniającej lub przez wykoszenie. Należy unikać oborywania powierzchni ze względu na zbyt dużą ingerencję mechaniczną, która w kolejnych latach może sprzyjać zwiększeniu niepożądanej pokrywy trawiastej. Szerokość pasa zabezpieczającego powierzchnię powinna wynosić około 4 m. Będzie on stanowił jednocześnie linię kontrolną, od której rozpoczyna się wypalanie oraz będzie zapobiegał rozprzestrzenianiu się ognia. Pas ten ułatwia także poruszanie się pojazdów gaśniczych wokół wypalanej powierzchni.

Siły i środki

Liczba sił i środków zależy od wielkości wypalanej powierzchni, oceny ryzyka związanego z potencjalną możliwością przerzutu ognia oraz sposobu zabezpieczenia przeciwpożarowego przyjętego przez kierującego wypalaniem. Dla każdego wypalanego obszaru o powierzchni nieprzekraczającej 2 ha należy zapewnić:

• 3-4 osoby do podkładania ognia,
• 2-3 lekkie samochody patrolowo-gaśnicze pozostające na wyposażeniu nadleśnictw,
• dwa średnie samochody gaśnicze.

Do wypalania niezbędny jest następujący sprzęt: zapalarki, tłumice, hydronetki plecakowe, przyrząd do pomiaru temperatury powietrza, wilgotności względnej powietrza oraz  prędkości wiatru, a także tyczka z taśmą do określenia kierunku wiatru.

Zaopatrzenie wodne

W planie działań związanych z wypalaniem należy uwzględnić sposób zapewnienia  zaopatrzenia w wodę. Zaleca się wykorzystanie do tego celu np. rozkładanego zbiornika wodnego o minimalnej pojemności 2500 l, który może stanowić rezerwuar wody dla lekkich samochodów patrolowo-gaśniczych oraz hydronetek plecakowych. Po przeprowadzeniu wypalania może również służyć do zabezpieczenia terenu. Należy także zaplanować najbliższe miejsca poboru wody przez pojazdy gaśnicze.

Optymalne warunki wypalania

Wypalanie można przeprowadzać w następujących warunkach:

• temperatura powietrza: 0-15°C,
• wilgotność względna powietrza: 30-50%,
• średnia prędkość wiatru: do 5 m/s,
• dni bez opadu przed wypalaniem: 3-5,
• wilgotność gleby: 50-100%,
• wilgotność materiału palnego: do 15%.

W przypadku wrzosowisk głównym celem kontrolowanego wypalania jest usunięcie martwej materii organicznej zalegającej pod wrzosem, która znacznie ogranicza wzrost młodych siewek. W tej sytuacji wartości temperatury powietrza nie mają tak dużego znaczenia. W krajach, w których kontrolowane wypalanie przeprowadza się głównie w celu zmniejszenia ilości zakumulowanej masy roślinnej, odbywa się ono w różnych warunkach temperaturowych, w tym również w okresie zimowym.

Zasady bezpieczeństwa

Osobą odpowiedzialną za organizację wypalania oraz jego przebieg jest kierujący wypalaniem. Do jego poleceń powinny stosować się wszystkie osoby biorące udział w tym procesie. Przedstawia on uczestnikom plan wypalania, ocenę ryzyka oraz potencjalne zagrożenia, określa zadania, informuje o zasadach łączności, komunikacji i bezpieczeństwa, w tym wskazuje zasady ewakuacji w przypadku wystąpienia sytuacji niebezpiecznej. Miejsca bezpieczne powinny być oddalone co najmniej o czterokrotność wysokości strefy spalania płomieniowego.

Kontrolowane stosowanie ognia wiąże się również z reagowaniem na zmieniające się warunki, takie jak prędkość oraz kierunek wiatru, charakterystyka terenu, rozmieszczenie materiału palnego i możliwe zagrożenie dla ludzi i sprzętu.

Osoby obserwujące wypalanie oraz zabezpieczające przyległy teren przed możliwością przerzutu ognia powinny widzieć pas izolacyjny oraz uczestników wypalania, szczególnie tych, którzy podkładają ogień. Powinny na bieżąco śledzić przebieg kontrolowanego wypalania oraz rozpoznawać i przewidywać niebezpieczne sytuacje.

Wszystkie osoby biorące udział w kontrolowanym wypalaniu muszą być wyposażone w zestawy ochrony osobistej, które składają się m.in. z ubrania i butów przystosowanych do działań z udziałem ognia, hełmu, kominiarki lub innego elementu wyposażenia chroniącego kark przed iskrami, rękawic, gogli oraz maski. Opisywany zabieg musi być przeprowadzony z zachowaniem wszystkich zasad bezpieczeństwa oraz przy odpowiedzialnym udziale osób biorących udział w działaniach.

Po zakończeniu wypalania wypalony teren powinien być dozorowany do momentu ustania spalania bezpłomieniowego. W sytuacji ryzyka ponownego pojawienia się spalania, szczególnie w miejscach na krawędzi wypalanej powierzchni, możliwe jest użycie sprzętu podręcznego do likwidacji zarzewia ognia.

Zakres szkolenia

Ważnym aspektem jest właściwe przygotowanie merytoryczne uczestników kontrolowanego wypalania. Przed przystąpieniem do działań każdy z nich musi przejść odpowiednie szkolenie teoretyczno-praktyczne. Część teoretyczna powinna obejmować zagadnienia związane z podstawami procesu spalania w środowisku leśnym, omówienie czynników wpływających na przebieg całego procesu, teoretyczne zasady wypalania, jego cel, planowanie i organizację oraz ocenę możliwych zagrożeń i przedstawienie zasad bezpieczeństwa.

W części praktycznej szkolenia słuchacze poznają reguły obsługi i stosowania sprzętu używanego podczas działań, a także biorą udział w doświadczalnym wypalaniu, by zaznajomić się ze sposobami wypalania oraz zasadami bezpieczeństwa.

Szkolenia takie były dotychczas prowadzone przez pracowników Laboratorium Ochrony Przeciwpożarowej Lasu w porozumieniu z Generalną Dyrekcją Lasów Państwowych. Efektem tej współpracy jest powołanie grupy FireTeam, która zajmuje się propagowaniem oraz organizacją i prowadzeniem kontrolowanego wypalania.

Podsumowanie

Kontrolowane wypalanie wrzosowisk, w porównaniu z metodą wypasania i wykaszania, jest bardziej skuteczną metodą odtwarzania tego ekosystemu. Aby było ono skuteczne i nie miało negatywnego wpływu na ekosystem, konieczne jest przeprowadzanie go:

• tylko w sezonie spoczynku wegetacyjnego wrzosu,
• przy możliwie najniższej wilgotności materiału palnego, aby likwidacji uległ wojłok mszaków, który istotnie ogranicza odnawianie się wrzosu,
• na fragmentach wrzosowisk, z zachowaniem większości powierzchni wolnej od skutków tego procesu, aby zachować źródło nasion wrzosu i innych gatunków towarzyszących. W zależności od wielkości powierzchni kolejne fragmenty mogą być wypalane w następnych latach kalendarzowych.

dr inż. Łukasz Tyburski i mgr inż. Damian Czubak są pracownikami Laboratorium Ochrony Przeciwpożarowej Lasu Instytutu Badawczego Leśnictwa
oraz członkami zespołu FireTeam, który propaguje kontrolowane wypalanie

Więcej o grupie FireTeam: www.ibles.pl/fireteam.

Artykuł o metodyce kontrolowanego wypalania: Folia Forestalia Polonica 2025, nr 67(4), www.ibles.pl/wp-content/uploads/2025/12/10.2478-ffp-2025-0024.pdf