Ochrona dóbr kultury według SA PSP w Krakowie

Dziedzictwo kulturowe obejmuje nie tylko materialne ślady przeszłości – zabytkowe świątynie, zamki, obrazy czy archiwa – lecz stanowi także nośnik tożsamości, pamięci historycznej i wspólnych wartości. W dobie dynamicznych zmian, nasilających się zagrożeń klimatycznych oraz konfliktów zbrojnych ochrona dóbr kultury staje się jednym z kluczowych wyzwań dla współczesnych państw.

Szczególnym momentem refleksji nad tą problematyką jest Międzynarodowy Dzień Ochrony Zabytków, obchodzony co roku 18 kwietnia z inicjatywy Międzynarodowej Rady Ochrony Zabytków i Miejsc Historycznych (ICOMOS) i przy wsparciu UNESCO. Święto to ma na celu zwrócenie uwagi opinii publicznej na znaczenie dziedzictwa kulturowego oraz konieczność jego ochrony – zarówno w czasie pokoju, jak i w sytuacjach nadzwyczajnych. W Polsce zagadnienie to nabiera szczególnej aktualności w kontekście takich dokumentów strategicznych i aktów prawnych, jak: ustawa z dnia 5 grudnia 2024 roku o ochronie ludności i obronie cywilnej, Strategia Bezpieczeństwa Narodowego RP z 2020 r., rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 2 września 2014 r. w sprawie zabezpieczania zbiorów muzeum przed pożarem, kradzieżą i innym niebezpieczeństwem grożącym ich zniszczeniem lub utratą, a także ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (obowiązująca do końca 2026 r.). Ogromne znaczenie w tej dziedzinie mają także rozwój systemu ochrony ludności oraz rosnąca rola wyspecjalizowanych jednostek Państwowej Straży Pożarnej. Wspomniana ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej rozszerzyła pojęcie działań ratowniczych o dobra kultury w art. 2 pkt 2 ustawy o ochronie przeciwpożarowej: „rozumie się przez to [działania ratownicze] każdą czynność podjętą w celu niezwłocznej likwidacji nagłych zagrożeń dla życia, zdrowia, dóbr kultury, środowiska i mienia występujących z powodu powstania pożaru, wystąpienia klęski żywiołowej lub innego miejscowego zagrożenia”.

Współczesne zagrożenia dla zabytków mają charakter wielowymiarowy. Pożary, powodzie, huragany, wandalizm, a także działania wojenne prowadzą do nieodwracalnych strat. Doświadczenia ostatnich lat – w tym konflikt zbrojny w Ukrainie – pokazały, jak kruche jest dziedzictwo kulturowe wobec działań militarnych. Równie dotkliwe bywają skutki klęsk żywiołowych. Utrata historycznych obiektów sakralnych, archiwaliów czy dzieł sztuki oznacza nie tylko stratę materialną, lecz także stanowi ranę w pamięci lokalnych społeczności. W związku z tym ochrona dóbr kultury stała się priorytetem, a jej kluczowy element stanowią regularne ćwiczenia symulujące ewakuację i zabezpieczanie obiektów zabytkowych oraz dzieł sztuki na wypadek zagrożenia. Coraz większe znaczenie ma zatem planowanie ewakuacji zbiorów, opracowywanie procedur oraz przeprowadzanie ćwiczeń praktycznych z udziałem służb ratowniczych i personelu instytucji kultury. W Polsce jednym z głównych narzędzi pozwalających na testowanie procedur ochrony są ćwiczenia organizowane przez różne instytucje, w tym PSP oraz inne służby odpowiedzialne za zarządzanie kryzysowe. Znaczenia nabiera wielowymiarowa współpraca między organizacjami, instytucjami oraz formacjami mundurowymi, dzięki której staje się możliwe efektywne wprowadzanie w życie rozwiązań służących ochronie dziedzictwa kulturowego.

Rola Szkoły Aspirantów PSP w Krakowie w ochronie dóbr kultury

W strukturze Szkoły Aspirantów PSP w Krakowie już od ponad 25 lat funkcjonuje wyspecjalizowany Wydział Szkolenia Ochrony Ludności i Dóbr Kultury (WOL), który integruje działania szkoleniowe, eksperckie i praktyczne w zakresie zabezpieczania zabytków.

Wydział prowadzi specjalistyczne szkolenia i kursy dla pracowników muzeów, archiwów, bibliotek oraz innych instytucji kultury, a także dla funkcjonariuszy PSP i OSP oraz konserwatorów zabytków. Uczestnicy biorą udział w ćwiczeniach z ewakuacji zbiorów, gaszenia pożarów w obiektach zabytkowych, zabezpieczania budynków historycznych oraz reagowania na skutki klęsk żywiołowych. Wydział dysponuje nowoczesną bazą dydaktyczną oraz poligonem szkoleniowym, który umożliwia prowadzenie realistycznych ćwiczeń symulacyjnych. Poniżej opisano wybrane inicjatywy, które były organizowane, współorganizowane przez funkcjonariuszy i pracowników Wydziału. Przedstawiono także informacje dotyczące współpracy, ćwiczeń i szkoleń z zakresu ochrony zabytków, w których funkcjonariusze WOL biorą udział.

Istotnym wydarzeniem współorganizowanym przez Wydział było Forum „Bezpieczne dziedzictwo kultury – europejskie wyzwania wojenne i kryzysowe”, które odbyło się w dniach 3-4 kwietnia 2025 r. w Krakowie i stanowiło istotny wkład Szkoły Aspirantów PSP w polską prezydencję w UE. Szczególnym punktem Forum była symulacja ewakuacji planowej: demontażu, pakowania i relokacji wybranych dzieł sztuki ze zbiorów Zamku Królewskiego na Wawelu. Podczas ćwiczeń dokonano ewakuacji najcenniejszych artefaktów, wśród których można wymienić: Szczerbiec – miecz koronacyjny królów Polski, arrasy z Sali Poselskiej, portret Anny Jagiellonki w stroju koronacyjnym. Ćwiczenia przeprowadzone na Wawelu stanowiły nie tylko praktyczny pokaz procedur ewakuacyjnych, lecz także ważny symbol międzynarodowej współpracy w dziedzinie ochrony dziedzictwa kulturowego. W wydarzeniu uczestniczyli przedstawiciele instytucji zajmujących się ochroną zabytków z 28 państw Europy, którzy z uznaniem śledzili prezentowane, nowatorskie rozwiązania i sposoby ewakuacji.

Ćwiczenia na Wawelu stanowiły pewnego rodzaju uhonorowanie wcześniejszych działań Wydziału w zakresie prowadzenia ćwiczeń ewakuacyjnych na obiektach zabytkowych. W tym miejscu należy wspomnieć o symulacji ewakuacji Bazyliki Mariackiej, Bazyliki św. Franciszka z Asyżu w Krakowie, która odbyła się w 2019 r., oraz ćwiczeniach na terenie Domu Jana Matejki w 2021 r. Działalność Wydziału przyczyniła się do wypracowania nowych procedur ochrony obiektów kulturowych w regionie, co bezpośrednio wiązało się z ćwiczeniami przeprowadzonymi w Międzynarodowym Centrum Kultury przy Rynku w Krakowie.

W listopadzie 2025 r. przedstawiciele Wydziału wzięli także udział w powiatowych ćwiczeniach jednostek ochrony przeciwpożarowej, organizowanych na terenie Parafii pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Myślenicach. W manewrach uczestniczyło 109 funkcjonariuszy z różnych jednostek. Cel ćwiczeń koncentrował się na doskonaleniu systemu alarmowania, organizacji dowodzenia i współdziałania jednostek ochrony przeciwpożarowej. Istotnym elementem wydarzenia była współpraca z instytucjami odpowiedzialnymi za zarządzanie kryzysowe i ochronę zabytków. Pracownicy Szkoły Aspirantów PSP zaprezentowali podczas ćwiczeń praktyczne metody zabezpieczania oraz ewakuacji cennych elementów wyposażenia kościoła.

Bez wątpienia duże znaczenie w kreowaniu nowych trendów związanych z ochroną zabytków ma wielosektorowa współpraca nie tylko z instytucjami kultury. Wydział Szkolenia Ochrony Ludności i Dóbr Kultury Szkoły Aspirantów PSP w Krakowie wchodzi w kooperację z licznymi organami zajmującymi się szeroko definiowaną kulturą, ochroną zabytków i dziedzictwa. Szczególny rodzaj współpracy prowadzony jest z Międzynarodowym Ośrodkiem Szkolenia i Badań nad Dziedzictwem Kultury w Zagrożeniu – jednostką Wojska Polskiego. W ramach wspólnych działań organizowane są specjalistyczne cykliczne warsztaty „Zabytek”, podczas których wykorzystuje się najnowszy sprzęt i innowacyjne rozwiązania technologiczne umożliwiające ochronę zabytków. W warsztatach wykorzystywany jest specjalistyczny kontener do ewakuacji artefaktów (powstały w ramach projektu NCBR, w którym Szkoła była konsorcjantem), a który znajduje się na wyposażeniu Szkoły Aspirantów PSP w Krakowie. Kontener ten został zaprojektowany z myślą o bezpiecznym transportowaniu cennych przedmiotów, stanowi kluczowy element w realizacji procedur ewakuacyjnych, zapewniając najwyższy poziom ochrony dzieł sztuki i zabytków w trakcie ich transportu w warunkach kryzysowych. We wrześniu 2025 r. pracownicy Wydziału podczas ćwiczeń „Zabytek 25” zaprezentowali punkt ewakuacji zbiorów ruchomych z wykorzystaniem namiotu pneumatycznego, sprzętu oświetleniowego i grzewczego. Warsztaty odbyły się przy ścisłej współpracy z Muzeum Narodowym w Szczecinie, Muzeum Historii Ziemi Kamieńskiej, Katedrą pw. św. Jana Chrzciciela oraz Zamkiem Książąt Pomorskich.

Wkład funkcjonariuszy Wydziału w ochronę i zabezpieczenie zabytków został zauważony na arenie międzynarodowej, czego efektem było zaproszenie do uczestnictwa w projekcie szkoleniowym „PROCULTHER – 4” organizowanym pod egidą Komisji Europejskiej, w którym biorą udział przedstawiciele kilkunastu państw.

W październiku 2025 r. na zaproszenie francuskiego Instytutu Dziedzictwa Narodowego naczelnik Wydziału st. bryg. Jacek Smyczyński uczestniczył w szkoleniu zorganizowanym w Bibliotece Narodowej w Erywaniu (Armenia). Szkolenie miało charakter międzynarodowy i zostało zorganizowane przez francuski Instytut we współpracy z Ministerstwem Kultury Armenii. Problematyka wydarzenia koncentrowała się na ochronie dziedzictwa narodowego Armenii w sytuacji zagrożeń naturalnych i militarnych. Podczas szkolenia st. bryg. Jacek Smyczyński wygłosił referat pt. „Przygotowania do ewakuacji planowej zbiorów ruchomych w sytuacji zagrożeń”.

W lutym br. mł. kpt. Jan Żola uczestniczył w międzynarodowych warsztatach w Bursie (Turcja) na temat wykorzystania zaawansowanych narzędzi w Ochronie Dziedzictwa Kulturowego w ramach Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności (UCPM).

Działalność Wydziału w zakresie ochrony zabytków i dziedzictwa kulturowego, to nie tylko ćwiczenia czy warsztaty – to także cykliczne konferencje i szkolenia poświęcone ochronie dziedzictwa kulturowego. Spotkania te stanowiły doskonałą okazję do wymiany doświadczeń, zapoznania się z nowymi technologiami i metodami ochrony zabytków. W ramach działalności Wydziału prowadzone jest także czasopismo naukowe „Ochrona Ludności i Dziedzictwa Kulturowego”, które stanowi platformę wymiany wiedzy i doświadczeń między praktykami a środowiskiem naukowym w obszarze bezpieczeństwa, ochrony zabytków oraz dziedzictwa narodowego.

Rozwojowy temat

W odpowiedzi na rosnące zainteresowanie tematyką ochrony zabytków i dóbr kultury Akademia Marynarki Wojennej im. Bohaterów Westerplatte uruchomiła pierwsze w Polsce studia podyplomowe z zakresu ochrony dóbr kultury w sytuacjach kryzysowych i konfliktach zbrojnych. Program studiów został opracowany przez zespół ekspertów i odpowiada na aktualne wyzwania w zakresie bezpieczeństwa dóbr kultury, z uwzględnieniem perspektywy zarówno środowiska cywilnego, jak i mundurowego. Funkcjonariusze WOL w ramach długoletniej współpracy z AMW zostali zaproszeni do przeprowadzenia zajęć dla słuchaczy studiów podyplomowych. Wydział był aktywnie zaangażowany w przygotowanie i realizację części teoretycznej, jak i praktycznej zajęć obejmujących ochronę przeciwpożarową oraz ewakuację ruchomych dóbr kultury. Wielosektorowa współpraca, która została podjęta w ramach prowadzenia studiów pokazała, jak ważne jest budowanie systemowych rozwiązań dla ochrony dziedzictwa narodowego w sytuacjach kryzysowych.

Zaangażowanie Wydziału w ochronę zabytków i rozwój innowacyjnych rozwiązań związanych z ewakuacją dzieł sztuki zostało zauważone i w 2025 r. Wydział został laureatem prestiżowej nagrody KOBEDIAN – „Bezpieczny Zabytek”, przyznawanej przez Generalnego Konserwatora Zabytków oraz Instytut Bezpieczeństwa Dziedzictwa. Wyróżnienie to potwierdziło skuteczność wypracowanych procedur oraz wysoki poziom współpracy między PSP a instytucjami kultury.

Ochrona dziedzictwa kulturowego to zadanie nie tylko dla służb ratunkowych i instytucji zarządzania kryzysowego, lecz także element edukacji społecznej, kształtowania świadomości obywatelskiej i rozwijania wielosektorowej współpracy. Międzynarodowy Dzień Ochrony Zabytków to doskonała okazja do przypominania, że zabytki są dobrem wspólnym i wymagają odpowiedzialności zarówno służb mundurowych, jak i instytucji publicznych oraz całego społeczeństwa.

Gotowi na przyszłość, by działać

Dzięki zaangażowaniu Wydziału Szkolenia Ochrony Ludności i Dóbr Kultury troska o dziedzictwo narodowe stała się integralnym elementem misji PSP. Jednostka ta aktywnie współtworzy krajowy system ochrony zabytków, kształcąc wyspecjalizowaną kadrę, opracowując kompleksowe szkolenia oraz wspierając administrację publiczną i instytucje kultury w przygotowaniu planów działania i reagowaniu na sytuacje kryzysowe. Działalność Wydziału sprzyja budowaniu nowoczesnej kultury bezpieczeństwa, umacnia społeczną świadomość znaczenia dziedzictwa oraz prowadzi do wdrażania skutecznych, praktycznych rozwiązań chroniących dobra kultury przed zagrożeniami takimi jak pożary, powodzie czy konflikty zbrojne.

W kontekście omawianej problematyki i przy okazji Międzynarodowego Dnia Ochrony Zabytków należy zwrócić uwagę na kierunki i trendy związane z ewakuacją dóbr kultury. Współcześnie tematyka ta nabiera szczególnego znaczenia, co wiąże się ze zmianami klimatycznymi, konfliktami zbrojnymi oraz klęskami żywiołowymi.

Kluczowym elementem ochrony obiektów zabytkowych są nowoczesne systemy detekcji i wczesnego ostrzegania przed pożarem. W zabytkach, gdzie często występuje drewniana konstrukcja, historyczne polichromie i unikatowe wyposażenie, szybkie wykrycie zagrożenia ma fundamentalne znaczenie.

Rozwój technologii i pojawiające się możliwości obecnie pozwalają na cyfryzację dóbr kultury i tworzenie wysokiej jakości kopii 3D. Stworzenie wirtualnych kopii drogocennych zbiorów pozwala na szybkie odzyskiwanie danych w sytuacjach nagłych, kryzysowych, jest również przydatne w przypadku ich renowacji. Równolegle z cyfryzacją rozwijana jest koncepcja safe haven – czyli bezpiecznych miejsc w przypadku konieczności ewakuacji planowej najcenniejszych zbiorów w warunkach spełniających najwyższe standardy odporności na ogień, zalanie czy działania militarne. Koncepcja ta wiąże się z tworzeniem bezpiecznych miejsc przy jednoczesnym zastosowaniu nowych technologii zabezpieczających zabytek. Wykorzystuje się tutaj monitoring temperatury, wilgotności oraz systemy klimatyzacyjne, które umożliwiają ochronę dzieła przed wpływem szkodliwych warunków atmosferycznych.

Ważnymi elementami nowoczesnych systemów ostrzegania przed pożarami obiektów zabytkowych są zintegrowane systemy bezpieczeństwa, które automatycznie wykrywają zagrożenie, uruchamiają sygnalizację i sterują urządzeniami przeciwpożarowymi, a nawet przekazują sygnał o pożarze bezpośrednio do stanowisk kierowania PSP, skracając czas reakcji.

Ze względu na unikalny charakter zabytków systemy te muszą być dobierane indywidualnie z uwzględnieniem ochrony substancji zabytkowej, a ich montaż wymaga specjalnego podejścia, często uzgodnionego z konserwatorem zabytków. Ingerencja w elementy konstrukcyjne budynku oraz zabytkowe wnętrza powinna być jak najmniejsza, a urządzenia dyskretne, często ukryte lub wkomponowane w architekturę wnętrza. Systemy wykrywania pożaru oparte są na zasysających czujkach dymu, łącząc aktywną detekcję dymu z automatycznym uruchamianiem urządzeń oddymiających.

Bardzo istotny jest też dobór właściwego środka gaśniczego: najczęściej gazu lub mgły wodnej, które ugaszą pożar i nie zniszczą ani nie zanieczyszczą delikatnych elementów eksponatów.

W obiektach zabytkowych przydatny jest też system monitoringu wizyjnego (z termowizją) pozwalający na stałą obserwację newralgicznych miejsc – poddaszy, przestrzeni technicznych czy instalacji elektrycznych. System może automatycznie generować alarm przy wykryciu niebezpiecznego wzrostu temperatury.

Pomimo istniejących nowoczesnych rozwiązań związanych z ochroną zabytków, należy pamiętać, iż wiele obiektów historycznych ma ograniczoną możliwość modernizacji systemów przeciwpożarowych. Wyzwaniem staje się ingerencja w konstrukcję budynku w taki sposób, aby przestrzegać przepisów konserwatorskich. Duże koszty wdrożenia nowoczesnych systemów przeciwpożarowych zniechęcają do ich wprowadzania. Pojawiają się także aspekty związane z koniecznością utrzymania estetyki obiektu, co może stanowić barierę w zamontowaniu odpowiednio dostosowanych systemów sygnalizowania przeciwpożarowego.

Wobec powyższego należy pamiętać, iż najnowocześniejsze technologie nie zastąpią dobrze przygotowanych ludzi. Dlatego tak istotna jest profesjonalizacja kadr – zarówno strażaków, jak i pracowników instytucji kultury. Wspólne ćwiczenia, wypracowane procedury ewakuacyjne, sprawdzone w praktyce oraz umiejętność współdziałania w sytuacji zagrożenia decydują o skuteczności działań.

Międzynarodowy Dzień Ochrony Zabytków przypomina, że dziedzictwo kulturowe nie jest dane raz na zawsze. Wymaga stałej troski, inwestycji i zaangażowania – od poziomu lokalnego po międzynarodowy. Dzięki rozwojowi przepisów prawnych, nowoczesnych technologii oraz działalności wyspecjalizowanych jednostek, takich jak Wydział Szkolenia Ochrony Ludności i Dóbr Kultury w Szkole Aspirantów PSP w Krakowie, Polska buduje nowoczesny system ochrony dziedzictwa, odpowiadający na wyzwania XXI w.

Ochrona zabytków to nie tylko obowiązek instytucji państwowych. To wyraz szacunku wobec przeszłości i odpowiedzialności wobec przyszłych pokoleń – aby mogły one poznawać historię nie z podręczników opisujących straty, lecz poprzez autentyczny kontakt z ocalałym dziedzictwem.

st. bryg. mgr inż. Jacek Smyczyński pełni służbę w Szkole Aspirantów PSP w Krakowie,
dr Katarzyna Białożyt-Wielonek pracuje w Uniwersytecie Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie oraz w Szkole Aspirantów PSP w Krakowie

Literatura

[1] J. Smyczyński, K. T. Kociołek, Przygotowanie straży pożarnej do prowadzenia działań ratowniczo-gaśniczych w obiektach zabytkowych – krótka analiza ofert i programów szkolenia, „Ochrona ludności i dziedzictwa kulturowego”, 1/2022.
[2] J. Zajadło, K. Zeidler, Prawna ochrona zabytków na wypadek wojny, „Ochrona Zabytków”, 1-2/2003, 116-121.
[3] UNESCO: Niszczenie zabytków celem Rosjan. Pozyskano z: https://www.rp.pl/konflikty-zbrojne/art36712491-unesco-niszczenie-zabytkow-celem-rosjan
[4] J. Purchla, (2014). Dziedzictwo kulturowe a kapitał społeczny. W: A. Rottermund (red.), Dlaczego i jak w nowoczesny sposób chronić dziedzictwo kulturowe. Materiały pokonferencyjne (s. 21-30). Warszawa: Polski Komitet do spraw UNESCO. Pozyskano z: https://www.unesco.pl/dlaczegoijak/Dlaczego_i_jak_w_ nowoczesny_sposob.pdf