Dochodzenie popożarowe na miejscu pożaru

Pożary należą do zdarzeń niebezpiecznych zagrażających ludziom, zwierzętom i środowisku oraz powodujących szkody materialne. W 2024 r. Państwowa Straż Pożarna zarejestrowała 103 227 pożarów, rozumianych jako niekontrolowany proces spalania w miejscu do tego nieprzeznaczonym. Straciło w nich życie 416 osób, a 2868 odniosło obrażenia. Szacunkowa wysokość strat w mieniu wyniosła ponad 3 mld zł.

Bezpieczeństwo pożarowe stanowi kluczowy aspekt codziennego życia ludzi. Jednym z istotnych procesów wpływających na jego zwiększenie jest zidentyfikowanie rzeczywistych czynników i okoliczności związanych z powstawaniem i rozprzestrzenianiem się pożarów.  

Badanie przyczyny pożaru

Zgodnie z obowiązującym w Polsce prawem przyczynę powstania pożaru ustalają w ramach postępowania przygotowawczego organy ścigania, a w toku postępowania dowodowego sądy. W procesie ustalania przyczyn pożarów mogą być powoływani biegli sądowi z zakresu pożarnictwa (również biegli innych specjalności), którzy występują w związku z prowadzonymi postępowaniami karnymi oraz w procesach cywilnych.

Badanie przyczyny pożaru w znaczeniu kryminalistycznym to proces dochodzeniowo-analityczny, który ma na celu ustalenie: miejsca zainicjowania pożaru, przyczyny i okoliczności jego powstania i rozprzestrzeniania się, skutków oraz osób odpowiedzialnych za jego powstanie. Badanie przyczyn pożarów zalicza się do najtrudniejszych zadań w kryminalistyce. Wynika to z faktu, że w czasie pożaru wiele przedmiotów, materiałów oraz dowodów jest bezpośrednio niszczonych przez oddziaływanie ciepła, płomieni i gorących gazów pożarowych, ale także przez działania ratownicze, w których dochodzi do niszczenia i usuwania elementów konstrukcyjnych, przemieszczania i usuwania materiałów i wyposażenia, niszczenia lub zniekształcania śladów itp.

Pożar

Pożar to złożone zjawisko, wiążące ze sobą wiele interakcji pomiędzy procesami fizycznymi i chemicznymi. Najczęściej powstaje w wyniku działania źródła ciepła (posiadającego niezbędny zapas energii) na materiał palny (paliwo) w obecności środka utleniającego (najczęściej tlenu zawartego w powietrzu). Wyjątek stanowi jedynie samozapalenie – w tym przypadku jego przyczyną są zachodzące w materiale reakcje chemiczne i biologiczne.

Do cech charakterystycznych pożaru zalicza się:

• nieoczekiwane, nagłe pojawienie się płomienia i jego rozprzestrzenianie,
• wysoką temperaturę płomieni i ich intensywne świecenie,
• radialne rozprzestrzenienie się strumienia ciepła z miejsca pożaru (wydzielanie się z płonących materiałów dużych ilości produktów gazowych oraz dymu),
• tworzenie pogorzeliska w postaci brył niecałkowicie spalonych materiałów palnych, przedmiotów niepalnych, popiołów itp.

Rozwój pożaru w pomieszczeniach dzieli się na cztery fazy. Pierwsza to faza zapłonu, podczas której dochodzi do inicjacji ognia w wyniku działania źródła ciepła na materiały palne. Druga to faza wzrostu, w której ogień zaczyna się rozprzestrzeniać, a temperatura w pomieszczeniu wzrasta. W fazie trzeciej, rozwinięcia pożaru, dochodzi do gwałtownego rozprzestrzenienia się ognia na całe pomieszczenie. Czwarta jest faza wygasania, kiedy pożar zaczyna słabnąć i stopniowo gasnąć, a temperatura stopniowo się obniża.

Źródła ciepła (bodziec energetyczny)

Za przyczynę powstania pożaru można uznać okoliczności, które spowodowały wzajemną interakcję czasową i przestrzenną między utleniaczem, źródłem odpowiedniej energii cieplnej i pierwszym zapalonym materiałem palnym, z którego pożar się rozprzestrzenił. Funkcję źródła ciepła mogą spełniać różne postaci energii cieplnej i różne przemiany energetyczne, powstałe na przykład wskutek: tarcia, uderzenia, promieniowania, przepływu prądu elektrycznego, reakcji egzotermicznej, których wspólną cechą jest wytworzenie odpowiednio wysokiej temperatury, zdolnej do zainicjowania spalania materiału palnego.

Sposób inicjacji spalania, miejsce oddziaływania źródła ciepła, a także moc źródła ciepła mają bardzo duże znaczenie dla szybkości rozwoju pożaru.  Zainicjowany pożar zwykle rozwija się najszybciej w przypadku oddziaływania źródła ciepła na dolną część pionowo usytuowanego materiału palnego. Dzieje się tak, gdyż przy pionowym układzie materiału palnego w stosunku do źródła ciepła następują wszystkie trzy sposoby wymiany ciepła, tj. przewodzenie, konwekcja i promieniowanie. Im wyższa moc źródła ciepła, tym szybciej postępuje rozwój pożaru.

Należy zaznaczyć, że duża szybkość rozwoju pożaru może wskazywać na podpalenie przy pomocy przyspieszacza pożaru, gdyż wtedy szybkość początkowego rozwoju pożaru jest o wiele większa niż w przypadku pożarów spowodowanych przypadkowo.

Materiał palny

Materiał palny stanowi materia o określonym składzie chemicznym i stanie skupienia, ulegająca zapaleniu w obecności utleniacza i źródła zapłonu. Są to przede wszystkim substancje zawierające w swoim składzie węgiel, wodór i siarkę. Materiałami palnymi, które mogą się zapalić, są ciała stałe, ciecze i gazy. Możliwość zainicjowania pożaru materiałów palnych, wyrażona szybkością wydzielania ciepła i łatwością inicjacji, rośnie od ciał stałych przez ciekłe do gazowych. Określenie materiału palnego, który zapalił się jako pierwszy oraz źródła ciepła, które go zapaliło (a w przypadku samozapalenia warunków inicjacji) jest kluczowe dla ustalenia przyczyny powstania pożaru.

Oględziny pogorzeliska

W badaniu przyczyn pożarów za jedną z najważniejszych czynności procesowych uważa się oględziny pogorzeliska, ponieważ stanowią podstawowe źródło informacji o pożarze, przestrzeni objętej pożarem, powstałych zmianach i ich skutkach. Nawet wtedy, gdy przyczyna pożaru jest znana, przeprowadzenie oględzin należy do czynności koniecznych. W kryminalistycznych oględzinach pogorzeliska uczestniczy zespół oględzinowy, złożony najczęściej z policjanta komórki dochodzeniowo-śledczej i technika kryminalistyki oraz biegłego. Do zadań tego zespołu należy ustalenie obszaru, w którym pożar powstał i rozwijał się, zlokalizowanie w nim ogniska pożaru, czyli miejsca, w którym doszło do jego zainicjowania, oraz wskazanie źródła ciepła i materiału palnego, który zapalił się jako pierwszy.

Ponadto do zespołu należy: ujawnienie i udokumentowanie śladów pożarowych oraz śladów kierunku rozprzestrzeniania się pożaru, znalezienie, udokumentowanie i ewentualne zabezpieczenie przedmiotów, które mogą być dowodami, wyszukiwanie śladów kryminalistycznych oraz pobieranie próbek do szczegółowych badań eksperckich. W szczególnych przypadkach w czynnościach oględzinowych dodatkowo bierze udział prokurator, który kieruje oględzinami.

Ustalenie obszaru powstania pożaru oraz precyzyjne określenie lokalizacji ogniska pożaru to priorytet podczas oględzin pogorzeliska. Im dokładniejsze, tym łatwiej będzie można określić, co było przyczyną powstania pożaru. W razie podejrzenia podpalenia niezbędne jest także przeprowadzenie penetracji terenu przyległego do pogorzeliska, w celu ujawnienia przedmiotów, materiałów, urządzeń i śladów mogących mieć związek z podpaleniem.

Oględziny miejsca zdarzenia składają się z dwóch etapów: statycznego i dynamicznego. Na etapie statycznym oględzin w budynku strefa objęta pożarem pozostaje niezmieniona, nie demontuje się i nie przemieszcza żadnych elementów konstrukcji, materiałów i przedmiotów ani ich pozostałości. Należy ujawnić i udokumentować widoczne ślady pożarowe, w tym ślady kierunku rozprzestrzeniania się pożaru, wskazać przypuszczalne miejsce ogniska pożaru oraz ustalić wzajemne rozmieszczenie przedmiotów, materiałów i urządzeń oraz ich pozostałości. Na etapie dynamicznym demontuje się konstrukcje i przedmioty, które utrudniają dostęp do miejsc, które mogą wskazywać na miejsce ogniska pożaru. Pogorzelisko w budynku ma często układ warstwowy, z fragmentami zniszczonych konstrukcji (np. belek, desek, dachówek, cegieł, tynku), wyposażenia, instalacji i urządzeń, nierzadko w postaci zwęglonych resztek, stopionego szkła, metali i tworzyw sztucznych oraz popiołu. Najbliżej podłoża leżą warstwy, które powstały w początkowej fazie rozwoju pożaru. Na wierzchu zalegają natomiast elementy konstrukcyjne. Badania warstwowe pogorzeliska pozwalają na zorientowanie się w kolejności następowania po sobie zniszczeń, odtworzenie rozwoju pożaru oraz kierunków jego rozprzestrzeniania.

Przeprowadzenie oględzin wymaga spisania protokołu oględzin miejsca zdarzenia (czasami także rzeczy lub osoby). Ponadto wskazane jest: sporządzenie dokumentacji fotograficznej (filmowej), metryczek do ujawnionych próbek przedmiotów, materiałów, urządzeń i śladów, a także wykonanie szkiców (planów) miejsca zdarzenia lub jego części.

Obszar powstania pożaru

Obszarem powstania pożaru jest obszar w budynku, obiekcie budowlanym, urządzeniu, terenie itp., w którym pożar rozwijał się od momentu jego zainicjowania i w którym zlokalizowane jest miejsce ogniska pożaru, np.: pomieszczenie w budynku, pojazd w garażu, maszyna w hali produkcyjnej, komora silnika w samochodzie, sortyment odpadów na składowisku. Obszar powstania pożaru ustala się na podstawie wstępnych informacji – uzyskanych na przykład od świadków, którzy pierwsi zauważyli pożar, od strażaków lub policjantów, którzy pierwsi przybyli na teren pożaru, z monitoringu lub systemu sygnalizacji pożaru oraz na podstawie własnej oceny wizualnej pogorzeliska. Obszar powstania pożaru często wyróżnia się od innych obszarów, w których widoczne są skutki pożaru, takie jak: mniejszy stopień zniszczeń elementów budowlanych, mniejsza degradacja termiczna przedmiotów i materiałów, osady sadzy na powierzchniach itp. Im dalej od obszaru powstania pożaru, tym mniejsza jest intensywność zniszczeń nim spowodowanych.

Prawidłowa identyfikacja obszaru powstania pożaru jest istotna dla efektywności oględzin, ponieważ będzie on dalej szczegółowo badany w celu ustalenia miejsca ogniska pożaru.

Miejsce ogniska pożaru

Miejsce ogniska pożaru to konkretne miejsce znajdujące się w obszarze powstania pożaru, w którym poprzez wzajemne oddziaływanie źródła ciepła i materiału palnego w obecności utleniacza (zazwyczaj tlenu) doszło do wzniecenia pożaru. Ogniskiem pożaru jest zawsze pierwotne miejsce, w którym doszło do zainicjowania spalania, zarówno spowodowanego przypadkowo (np. zaprószenie ognia), jak i w sposób naturalny (np. wyładowanie atmosferyczne) lub celowo (np. podpalenie bezpośrednie lub pośrednie). Miejsce ogniska pożaru ustala się na podstawie śladów pożarowych widocznych w materiale palnym i nad nim oraz śladów rozprzestrzeniania się pożaru. Ognisko pożaru przeważnie przybiera na początku pożaru kształt zbliżony do elipsy, przy czym kierunek jego rozwoju jest zazwyczaj zgodny z kierunkiem ciągu powietrza (przy pożarze wewnętrznym) lub z kierunkiem wiatru (przy pożarach zewnętrznych), a także umiejscowieniem materiałów palnych.

Wskazanie miejsca ogniska pożaru, które następnie biegły analizuje i weryfikuje, jest jedną z najważniejszych czynności w dochodzeniu popożarowym. Jeżeli nie może zostać wskazane, to nie będzie można ustalić, jaka była przyczyna powstania pożaru. Podobnie, jeśli miejsce ogniska pożaru nie zostanie prawidłowo zidentyfikowane, to określenie przyczyny powstania pożaru będzie niemożliwe lub obarczone błędem.

W celu zidentyfikowania miejsca ogniska pożaru należy przeprowadzić analizę skutków materialnych pożaru oraz widocznych śladów pożarowych, które powstają przez cały czas trwania pożaru. Skutkami materialnymi pożaru w pomieszczeniu mogą być na przykład: ubytek materiału, wykruszenie i odpryski konstrukcji betonowych, deformacje elementów stalowych, deformacje lub stopienia elementów aluminiowych, szkła i tworzyw sztucznych, zwęglenie i zmniejszenie przekroju drewna. Podstawą analizy śladów pożarowych jest ustalenie sekwencji czasowej, w jakiej te skutki i ślady zostały utworzone, oraz zidentyfikowanie tych, które powstały po wznieceniu pożaru – w fazie jego wzrostu. W tej fazie występują warunki (np. niska temperatura elementów konstrukcyjnych i wyposażenia, dostępność tlenu), które tworzą charakterystyczne ślady pożarowe, mogące wskazywać na lokalizację ogniska pożaru. Często pokrywa się ona z miejscem największego spalenia lub wypalenia, co jest spowodowane wysoką temperaturą i czasem palenia, który zazwyczaj w ognisku pożaru trwa najdłużej. Miejsce ogniska pożaru może zostać wskazane także przez świadka lub świadków zdarzenia, którzy zauważyli pierwsze oznaki spalania płomieniowego i/lub dymienia. Należy podkreślić, że wiarygodność świadków zależy od miejsca, z którego świadek zauważył pożar, oraz fazy pożaru. Innym wiarygodnym źródłem informacji o lokalizacji ogniska pożaru może być monitoring, na którym widać zainicjowanie pożaru lub miejsce pojawienia się pierwszych oznak dymu lub płomienia.

W określonych warunkach można się spotkać z wtórnym miejscem ogniska pożaru, które powstaje w czasie trwania pożaru, np. w wyniku: przeniesienia się płomieni, iskier, płonących kropli, spadających żagwi, ogni lotnych lub promieniowania cieplnego na materiały palne za sprawą wiatru lub ruchów konwekcyjnych powietrza. W czasie oględzin niekiedy identyfikowane są niezależne ogniska pożaru, niemające ze sobą żadnego powiązania. Ponieważ nie zdarza się, aby w tym samym czasie w obiekcie powstało kilka niepowiązanych ze sobą przypadkowych pożarów, można być wówczas niemal pewnym, że doszło do celowego wzniecenia ognia – podpalenia.

Ślady pożarowe

Procesowi spalania towarzyszy wydzielanie się: ciepła, światła (płomieni) i produktów spalania (rozkładu termicznego), które oddziałując na konstrukcje budynków i budowli, urządzenia, przedmioty i materiały, powodują ich: ubytek, stopienie, odkształcenie, łuszczenie, zwęglenie, kalcynację, odbarwienie, utlenianie, oczyszczenie itp., tworząc ślady pożarowe. Można je zdefiniować jako charakterystyczne zniszczenia elementów konstrukcyjnych budynków i budowli, urządzeń, przedmiotów i materiałów, powodowane przez oddziaływanie ciepła, płomieni i produktów spalania, według których określa się pozycję ogniska pożaru. Ślady te różną się charakterem w zależności od czasu trwania pożaru.

Ślady pożarowe tworzone są na powierzchniach jako figury geometryczne. Najbardziej charakterystycznym śladem pożarowym jest ślad odwróconego stożka pożarowego, zwany też śladem o kształcie litery V, której podstawa wskazuje miejsce ogniska pożaru. Kąt rozwarcia stożka jest zawsze mniejszy niż 90 stopni, a ślad ten tworzy się zarówno na materiałach palnych, jak i niepalnych. Ślad o kształcie litery V powstaje w wyniku intensywnego działania cieplnego (przede wszystkim płomienia) nad ogniskiem pożaru, ponieważ ciepło rozprzestrzenia się głównie ku górze. Produkty spalania (dym i sadza) przenoszone są na chłodniejsze elementy konstrukcji, gdzie osiadają. Znaczna ilość ciepła, która powstaje podczas pożaru, nagrzewa konstrukcje, materiały i przedmioty, co powoduje ich zniekształcenie lub zniszczenie termiczne. Ślad o kształcie litery V zlokalizowany nad ogniskiem pożaru można najlepiej ujawnić, gdy znajduje się w pobliżu zachowanych konstrukcji pionowych (np. ścian), urządzeń lub materiałów. Zdarzają się jednak przypadki, w których ślad się nie utworzy – szczególnie gdy podczas intensywnego spalania ogień bardzo szybko rozprzestrzeni się z miejsca powstania lub gdy doszło do bardzo dużych zniszczeń pożarowych.

Do innych typowych śladów pożarowych zalicza się: ślad o kształcie litery A, klepsydry, zwany też śladem o kształcie litery X, litery U, koła, półkola, „czystego spalenia”, „strzałki kierunkowej” i inne. (Ślady pożarowe zostaną omówione w następnym artykule).

Rozprzestrzenianie się pożaru

Pożar stanowi źródło płomieni i gorących gazów, które przyczyniają się do jego rozprzestrzeniania. W pomieszczeniu zazwyczaj rozprzestrzenia się on: kołowo (we wszystkich kierunkach w miarę równo), kątowo (ma maksymalną wartość w jednym kierunku), prostokątnie (w dwóch kierunkach). Pożar rozprzestrzenia się w wyniku przewodnictwa, promieniowania, konwekcji oraz działania ogni lotnych. Przewodzenie ciepła występuje wtedy, gdy ciepło rozprzestrzenia się przez materiał stały, np. metale. W przypadku promieniowania ciepło rozprzestrzenia się za pomocą fal podczerwonych z powierzchni ciepłych do zimnych. Promieniowanie cieplne przyczynia się do podgrzania powierzchni, które następnie łatwo się zapalają. Gorące gazy przenoszą ciepło przez konwekcję, unoszą się w górę i oddają je zimnym powierzchniom. Ognie lotne to niespalone, rozżarzone cząstki materiału palnego przenoszone pod działaniem wiatru i ruchów konwekcyjnych powietrza (nawet na duże odległości), mogące powodować powstanie wtórnych ognisk pożaru.

Kierunek rozprzestrzeniania się pożaru można ustalić na podstawie skutków materialnych, które występują w całej strefie spalania, a w miarę oddalania się od  miejsca ogniska pożaru stopniowo słabną i maleją. Materiały, przedmioty i konstrukcje są zazwyczaj bardziej uszkodzone bliżej miejsca powstania pożaru, ponieważ przeważnie w miejscu ogniska pożaru trwa on najdłużej, a w miejscach bardziej oddalonych proces spalania następuje dopiero później. Należy mieć na uwadze, że jeśli na kierunku rozprzestrzeniania się pożaru zgromadzona będzie miejscowo większa ilość materiałów palnych, to zniszczenia termiczne mogą być większe niż w miejscu ogniska pożaru. Na stopień zniszczeń termicznych materiałów palnych będą miały wpływ także takie czynniki, jak: skłonność do palenia, dostępność tlenu, temperatura i ciśnienie otoczenia itp. Wszystkie je należy przeanalizować, aby uniknąć błędu we właściwym ustaleniu miejsca ogniska pożaru.

Pobranie próbek

Z miejsca ogniska pożaru, jego najbliższego i dalszego otoczenia pobiera się ujawnione próbki przedmiotów, materiałów, urządzeń i śladów potencjalnie powiązanych z przyczyną powstania pożaru. Mogą to być na przykład: fragmenty podłoża (deski, panelu, płyty, wykładziny, dywanu itp.), resztki tkanin lub szkła butelkowego ze śladami substancji palnej albo szyjki butelki z osadzoną tkaniną, fragment przewodu elektrycznego ze śladami zwarcia lub działania łuku elektrycznego (w postaci stopień, wytopień lub zwartych brył metalu na żyłach), elementy urządzeń, które nie powinny znajdować się w danym miejscu (baterii, części mechanizmów zegarowych, układów elektronicznych, telefonu komórkowego, odcinków przewodów elektrycznych, itp.), pojemniki ze śladami substancji palnej, czy też ślady działania człowieka (np. ślady biologiczne, traseologiczne, porzucone lub zgubione przedmioty osobiste).

Próbki przedmiotów, materiałów, urządzeń i śladów z miejsca pożaru trafiają na szczegółowe badanie (najczęściej w laboratorium), którego wynikiem są wnioski potwierdzające lub obalające hipotezę o przyczynie powstania pożaru. Każda próbka powinna być odpowiednio zabezpieczona, opisana i zapakowana. Przed zabezpieczeniem próbki przedmiotów, materiałów, urządzeń i śladów należy wykonać zdjęcia, wykorzystując skalówkę fotograficzną, w celu pokazania jej rzeczywistych rozmiarów.

Podsumowanie

Obszar dochodzeń popożarowych to bardzo złożona i wieloaspektowa dziedzina związana z ochroną przeciwpożarową. Obejmuje wiedzę z chemii, fizyki, elektrotechniki, termodynamiki, budownictwa, mechaniki i wytrzymałości materiałów, fizykochemii spalania oraz  metodyki badań przyczyn pożarów. Stale się też rozwija. Biegli z zakresu pożarnictwa w swojej pracy winni łączyć wiedzę naukową z najlepszymi praktykami, a także z umiejętnościami detektywistycznymi, szczególną starannością, jakością i bezstronnością. Wynik pracy biegłego ma ogromne znaczenie dla społeczeństwa, gdyż wpływa na tok postępowania w sprawach roszczeń ubezpieczeniowych i nieprzestrzegania zasad bezpieczeństwa pożarowego, przyczynia się też do wykrywania sprawców przestępstw i pociągnięcia ich do odpowiedzialności karnej.

Literatura dostępna u autora

TOMASZ SAWICKI jest biegłym sądowym z zakresu pożarnictwa