Efekt czujki w operacyjnym zwierciadle

Obowiązujące przepisy ochrony przeciwpożarowej mają za zadanie minimalizować ryzyko powstania i/lub rozprzestrzenienia się zagrożenia.  Są one regularnie aktualizowane na podstawie doświadczeń z tragicznych zdarzeń, wyników czynności kontrolno-rozpoznawczych oraz zmian w zakresie zagrożeń.

Bezapelacyjnie zwiększają one bezpieczeństwo użytkowników obiektów, a także mają przełożenie na statystyki interwencji zastępów JOP.  Powstaje więc pytanie: jakie skutki z operacyjnego punktu widzenia niesie wzrost liczby autonomicznych czujek wymaganych w niektórych obiektach na podstawie przepisów przeciwpożarowych oraz czujek rozpowszechnianych w społeczeństwie w ramach kampanii społecznej?

Tragiczny rok 2024

Noc z 24 na 25 sierpnia 2024 r. okazała się jedną z najtragiczniejszych dla społeczności strażackiej w Polsce. W wyniku pożaru z towarzyszącym mu wybuchem w jednej z poznańskich kamienic życie straciło dwóch funkcjonariuszy PSP. Pożar, który powstał w środku nocy, został wykryty przez autonomiczną czujkę dymu, co poskutkowało obudzeniem lokatora i wezwaniem straży pożarnej. Wczesne wykrycie zagrożenia i ewakuacja mieszkańców zapobiegły większej tragedii.

Splot nieszczęśliwych zdarzeń w 2024 r., którego kulminacją był pożar
w Poznaniu, doprowadził do zmiany obowiązujących przepisów. Jeszcze tego samego roku opublikowano rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, zmieniające rozporządzenie w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów. Jednym z najważniejszych zapisów było określenie obowiązku stosowania odpowiednich urządzeń wykrywających zagrożenia związane z pożarem lub uwolnieniem tlenku węgla.

Równocześnie w ramach kampanii edukacyjnej „Czujka na straży Twojego bezpieczeństwa!” zaczęto zwiększać świadomość społeczeństwa na temat zagrożeń i propagować montaż czujek dymu i czujników tlenku węgla (zwanych wspólnie „czujkami”) w gospodarstwach domowych. W przypadku domów i mieszkań prawny obowiązek stosowania autonomicznych urządzeń wejdzie w życie dopiero 1 stycznia 2030 r., ale efekty działań są widoczne już dzisiaj – wielu Polaków otrzymało urządzenia w ramach akcji edukacyjnej lub z własnych środków zakupiło czujki do swoich domów.

Więcej czujek = więcej wyjazdów do zdarzeń?

Wzrost liczby urządzeń sygnalizacyjno-alarmowych niesie ze sobą pewne przewidywane skutki także w sferze operacyjnej. Czujki dymu oraz tlenku węgla pozwalają na wczesne wykrycie zagrożenia, co ma przełożenie na przebieg interwencji JOP. Mogą być one jednak źródłem alarmów fałszywych, co może zwiększać liczbę interwencji, a przez to czas, przez jaki zastępy pozostają niedyspozycyjne.

Doskonałą bazą porównawczą dla artykułu będą dane dotyczące elementów systemów sygnalizacji pożarowej (SSP), wymaganych na mocy tego samego rozporządzenia m.in. w budynkach użyteczności publicznej czy hotelach. W dużych aglomeracjach miejskich alarmy z SSP są częstym powodem podejmowania interwencji przez strażaków. Wpływ na to ma m.in. duża i wciąż rosnąca liczba obiektów spełniających kryteria wymagające montażu systemu sygnalizacji pożarowej. W przypadku stołecznego garnizonu odsetek alarmów fałszywych z instalacji wykrywania wynosi 94,7%. Warto podkreślić, że w 2022 r. odnotowano łącznie ponad 5 tysięcy pożarów wykrytych przez SSP i alarmów fałszywych z tych systemów [1].

W przypadku mniejszych komend alarmy z SSP stanowią niewielki odsetek interwencji w rocznych statystykach, na co wpływ ma przede wszystkim niewielka liczba obiektów na obszarze chronionym wymagających podłączenia do centrum odbiorczego alarmów pożarowych (COAP). Liczba ta również rośnie, ale wolniej niż w dużych aglomeracjach.

Inaczej wygląda sytuacja, jeżeli pod uwagę zostaną wzięte obiekty i pomieszczenia objęte prawnym obowiązkiem montażu czujników czadu. W Polsce wciąż powszechne są bojlery gazowe, gazowe podgrzewacze przepływowe czy kominki gazowe. Na podstawie własnego doświadczenia operacyjnego oraz doświadczeń kolegów z podziału bojowego stwierdzam, że „junkersy” są głównym źródłem tlenku węgla w blokach mieszkalnych. W województwie śląskim stanowią one 37% wszystkich źródeł ciepła – to najwyższy odsetek w skali kraju. Może się okazać, że na obszarze działania wielu mniejszych komend liczba obiektów objętych obowiązkiem stosowania czujników czadu sięga kilku lub kilkunastu tysięcy [2].

Z kolei w miastach o rozwijającym się budownictwie wielorodzinnym (m.in. w Warszawie) piecyki gazowe nie są już użytkowane bądź występują rzadko. Prawo jednak nakazuje montaż także autonomicznych czujek dymu. One również powinny się wkrótce pojawić niemalże wszędzie – także w mieszkaniach w dużych aglomeracjach miejskich, gdzie nie ma obowiązku stosowania czujek czadu (nie występują źródła potencjalnego tlenku węgla).

Zasadność stosowania urządzeń i wprowadzonych przepisów jest niepodważalna. Niejednokrotnie zapobiegły one tragedii. Wielu strażaków w kraju nurtują jednak pytania: czy jako podmiotowi wiodącemu grozi nam przeciążenie? Może w ramach edukacji społecznej jesteśmy w stanie stworzyć swoisty system filtracji, pozwalający na eliminowanie niepożądanych interwencji?

Kraśnickie oblicze czujkowej akcji

Powiat kraśnicki należy do powiatów przodujących w działaniach prewencyjnych dotyczących montażu czujek dymu i czujników czadu w domach i mieszkaniach. W 2025 r. strażacy rozdali mieszkańcom powiatu około 600 czujek. Od inauguracji akcji w październiku 2024 r. w szkołach, przedszkolach i obiektach mieszkalnych pojawiło się ponad 1200 czujek. Powstaje zatem pytanie: jaki był operacyjny efekt tych działań?

Analiza interwencji obejmuje lata 2022-2026. Pod uwagę wzięto dwa okresy: sezony grzewcze (1.10-31.03 kolejnego roku) oraz sezony wiosenno-letnie (1.04-30.09)*.

Zestawienie liczbowe zdarzeń w sezonach grzewczych 2022-2026 z uwzględnieniem alarmów z czujników tlenku węgla oraz skuteczności wykrywania zagrożenia (na podstawie danych statystycznych SWD PSP Kraśnik)

Jak można zauważyć, w sezonach grzewczych liczba wyjazdów strażaków JRG w Kraśniku do zdarzeń związanych z tlenkiem węgla stale rośnie (w sezonie 2025/26 wzrost o ponad 285% względem sezonu 2022/2023). Tendencja rosnąca zauważalna jest także w liczbie zgłoszeń wynikających z uruchomienia się czujnika czadu (w sezonie 2025/26 wzrost o 525% względem sezonu 2022/2023). Biorąc pod uwagę dane z minionego okresu grzewczego, w którym w 25 z 27 kart zdarzeń odnotowano alarm z czujki, można stwierdzić, że oba przyrosty są ze sobą ściśle powiązane. Wynikają przede wszystkim z prowadzonej od jesieni 2024 r. akcji montażu czujek na terenie powiatu (od rozpoczęcia kampanii liczba alarmów z czujników czadu
wzrosła o 127%).

W analizowanym okresie strażacy za pomocą detektorów wielogazowych potwierdzali obecność tlenku węgla średnio w połowie wszystkich zdarzeń (średnia arytmetyczna).
W uproszczeniu oznacza to, że połowa zgłoszeń okazała się „fałszywa” – zagrożenia nie potwierdzono**.

Skuteczność samych czujników tlenku węgla należy ocenić w następujący sposób:

• udział procentowy zdarzeń, w których po zadziałaniu czujki JOP potwierdziły obecność tlenku węgla (jasnopomarańczowy słupek), w ogólnej liczbie zdarzeń,
  w których potwierdzono tlenek węgla (jasnoniebieski słupek) – przypadek A;
• udział procentowy zdarzeń, w których po zadziałaniu czujki JOP potwierdziły obecność tlenku węgla (jasnopomarańczowy słupek), w ogólnej liczbie zgłoszeń o alarmach z czujek (ciemnopomarańczowy słupek) – przypadek B.

W pierwszym przypadku (A) dominujący jasnoniebieski obszar wykresu oznacza występowanie zdarzeń, gdzie potwierdzono zagrożenie, ale nie zostało ono zauważone przez autonomiczne czujki. Nie wynika to jednak z nieprawidłowości działania samych urządzeń. Podstawą tych wezwań były bowiem objawy zatrucia czadem u mieszkańców, a nie alarmy z domowych detektorów. Zgłoszenia te wpływały za pośrednictwem CPR od samych lokatorów lub od zespołów ratownictwa medycznego. Zgłoszenia te dotyczyły miejsc, w których czujek w ogóle nie było lub w których czujki nie zadziałały mimo obecności gazu w atmosferze i sprawności urządzenia (jeden przypadek w sezonie 2025/26). Świadczy to także o tym, że im więcej jasnoniebieskiego pola, tym większy udział zdarzeń z poszkodowanymi lub ofiarami śmiertelnymi, a stan tych osób był podstawą zadysponowania straży pożarnej. Ma to odzwierciedlenie w statystykach.

 

Sezon grzewczy	Osoby ranne	Ofiary śmiertelne
2022/23	1	1
2023/24	5	0
2024/25	10	0
2025/26	4	0

Zestawienie osób rannych i ofiar śmiertelnych podczas zdarzeń z tlenkiem węgla w powiecie kraśnickim (na podstawie danych statystycznych SWD PSP Kraśnik)

opr. własne

 

Można założyć, że czujki pozwoliły zapobiec ofiarom śmiertelnym – od kilku sezonów ich nie odnotowano. Zredukowana została także liczba osób poszkodowanych przy wciąż rosnącej liczbie zdarzeń. W sezonie 2024/25 wystąpiło  kilka wyjątkowych zdarzeń związanych z zagrożeniem dla kilku osób z jednej rodziny, co zaburzyło tę statystykę. Jest to ściśle powiązane z występowaniem zagrożenia w obiektach niewyposażonych w czujki i dużą liczbą osób narażonych podczas zdarzenia (np. zatrucie czteroosobowej rodziny).

Udział autonomicznych urządzeń w wykrywaniu zagrożenia potwierdzonego następnie przez strażaków jest zróżnicowany: od 0% (sezon 2022/23) do ponad 80% w sezonach 2023/24 oraz 2025/26. Po okresie wzrostu nastąpiło chwilowe odwrócenie trendu – ponowne zmniejszenie aktywności czujek w wykrywaniu tlenku węgla, którego stężenie na miejscu potwierdzono urządzeniami pomiarowymi PSP. Zjawisko to mogło wynikać z naturalnego wahania statystycznego lub warunków pogodowych (chłodniejszej zimy), co z kolei było ściśle powiązane z wciąż niską liczbą urządzeń autonomicznych w domach (dominacja jasnoniebieskiego pola w okresie 2024/25). Mimo to trend jest zadowalający: rośnie jasnopomarańczowy słupek, maleje obszar jasnoniebieski – ubywa miejsc, w których dochodzi do emisji CO, a nie ma czujek.

W drugim przypadku (B) zauważono podobne zjawisko – liczba przypadków, w których czujki wykryły CO, a JOP potwierdziły jego obecność, zaczyna ponownie rosnąć od czasu inauguracji akcji. Zaskakujący jest jednak dość niski odsetek alarmów z czujek, po których JOP potwierdziły obecność CO (w sezonach grzewczych po rozpoczęciu kampanii wynosił 29% i 36%). Idealny scenariusz zakładałby, że każdy alarm z czujki oznacza zagrożenie, które następnie potwierdzają JOP. Tak się jednak nie dzieje…

Przyczyn w okresie jesienno-zimowym może być kilka. Czad mógł zostać usunięty
z pomieszczeń na skutek przewietrzenia obiektu przed dojazdem zastępów. Z drugiej strony – jeżeli za przypuszczalną przyczynę uznaje się urządzenie grzewcze – stałą praktyką strażaków na miejscu interwencji jest jego sprawdzenie i ocena, czy mogło emitować czad. Strażacy muszą zweryfikować prawidłowość działania urządzenia i wentylacji, aby mieć co do tego pewność. Przypuszczalnie liczba przypadków prawidłowego wykrycia CO przez czujki wzrośnie w najbliższych sezonach dzięki edukacji społeczeństwa dotyczącej jakości kupowanych czujników i sposobu ich montażu. Należy pamiętać, że każdy alarm to sygnał dla mieszkańców, by zweryfikować jego pochodzenie i w razie konieczności – zapobiec w porę tragedii.

Czy czad jest groźniejszy latem?

Alarmy z czujników czadu występują także w okresach wiosenno-letnich (1.04-30.09).

 

Zestawienie liczbowe zdarzeń w okresach wiosenno-letnich 2022-2026 z uwzględnieniem alarmów z czujników tlenku węgla oraz skuteczności wykrywania zagrożenia (na podstawie danych statystycznych SWD PSP Kraśnik)

 Od 2023 r. zauważalny jest wzrost liczby zdarzeń związanych z tlenkiem węgla. Skokowy przyrost nastąpił po inauguracji akcji społecznej – liczba zdarzeń wzrosła prawie czterokrotnie względem 2024 r. W 2026 r. takich zdarzeń było o 88% więcej niż w 2025 r. Wraz z nim rósł także udział alarmów z czujników czadu. W okresie wiosenno-letnim są one przyczyną niemal wszystkich zgłoszeń.

Skuteczność domowych czujników może być tutaj zaskoczeniem. Jak wynika ze statystyk, niemal wszystkie potwierdzone przez ratowników na miejscu zagrożenia wcześniej zostały wykryte przez domowe czujniki. Wyjątkiem jest jeden przypadek latem 2026 r., w którym po zasłabnięciu osoby w łazience z piecykiem gazowym potwierdzono obecność tlenku węgla. Właściciel nie posiadał autonomicznej czujki czadu. Prawdopodobnie skuteczność (niewidoczne pole jasnoniebieskie) byłaby identyczna w sezonach grzewczych, gdyby obiekty, w których doszło do zatrucia czadem, były wyposażone w detektory.

W 2026 r. w powiecie kraśnickim stwierdzono dwa zatrucia czadem w okresie wiosenno-letnim. W poprzednich latach, począwszy od 2023 r., nie odnotowano osób poszkodowanych.

W większości przypadków przyczynami wystąpienia czadu w lokalach były m.in. zjawisko „cofki” w przewodzie kominowym, spowodowane wysoką temperaturą otoczenia, lub warunki techniczne obiektów (nieprawidłowo wykonane instalacje wentylacyjne i spalinowe). W czasie jednej interwencji „cofka” doprowadziła do wystąpienia stężenia CO sięgającego 600 ppm.

Wzrost liczby czujek sprawił, że w gorące dni zaczęto zwracać większą uwagę na czad, który dotąd kojarzony był wyłącznie z zimą. Latem 2026 r., w związku z liczbą zgłoszeń dotyczących domowych czujek, mieszkańcy Polski otrzymali alerty RCB informujące o zagrożeniu związanym z tlenkiem węgla. Zwróćmy uwagę na przykład wspomnianego na początku Śląska – w piątek 19 czerwca w Tychach w ciągu niespełna doby odnotowano ponad 60 wyjazdów w związku z alarmami czujników tlenku węgla [4]. W powiecie kraśnickim rekordową liczbę interwencji odnotowano 20 i 21 czerwca: interweniowano kilkanaście razy, z czego dziesięciokrotnie potwierdzono zagrożenie.

W tym okresie odsetek alarmów z czujek, po których JOP potwierdziły obecność CO (od rozpoczęcia kampanii 67% i 71%), w porównaniu z analogicznym odsetkiem w sezonach zimowych (kolejno 29% i 36%) jest zaskakująco wysoki. Z czego to wynika? Przypuszczalnie trafność działania czujek jest ściśle powiązana z przyczyną zdarzenia. Zimą, po wykluczeniu niedrożności przewodów i braku ciągu grawitacyjnego, przyczyną pojawienia się tlenku węgla mogą być wady urządzeń grzewczych. Otwarcie okien, zalecane już podczas rozmowy z operatorem numeru alarmowego 112, może zlikwidować zagrożenie, zwłaszcza gdy stężenie gazu jest nieduże. Latem z kolei najczęstszym powodem wystąpienia tlenku węgla w częściach mieszkalnych są „cofki”. Tym samym wietrzenie pomieszczeń, które przy wysokiej temperaturze są i tak stale otwarte na dostęp świeżego powietrza, może być niemożliwe. To z kolei sprawia, że czad jest w stanie utrzymać się do czasu przyjazdu zastępu, który w tej sytuacji potwierdzi obecność CO [5].

Autonomiczne czujki – wizja przyszłości

Biorąc pod uwagę rosnącą liczbę wszystkich urządzeń alarmujących w domach, zadajmy sobie pytanie, czy w całej Polsce pojawi się trend podobny do obserwowanego w przypadku stołecznych SSP.

Alarmy fałszywe z czujek autonomicznych są na ten moment rzadkością. W powiecie kraśnickim odnotowano tylko trzy takie przypadki – wszystkie w 2026 r. Przyczyną były błędnie zinterpretowane sygnały czujek: dwa razy sygnał słabej baterii, raz – sygnał przekroczenia czasu eksploatacji.

Z kolei, jeśli chodzi o czujniki czadu, należy się spodziewać, że do 2030 r., zgodnie z wchodzącymi w życie przepisami, wzrośnie liczba czujników czadu w obiektach. Większość stosowanych obecnie czujek posiada dziesięcioletni okres działania. W niektórych wersjach producenci stosują baterie wymienne i deklarują ich sprawność przez dwa, trzy, pięć lub siedem lat. Ponadto należy zwrócić uwagę na jakość i pochodzenie instalowanych czujek oraz na to, czy spełniają odpowiednie normy, ponieważ wpływa to na skuteczność ich działania. To wszystko w perspektywie następnych lat najprawdopodobniej doprowadzi do wzrostu liczby alarmów, które – zgodnie z obowiązującymi zasadami ewidencjonowania zdarzeń – po przybyciu na miejsce mogą zostać sklasyfikowane jako fałszywe na podstawie stanu technicznego czujki.

Aby zobrazować tę myśl, przeprowadzono symulację komputerową. Z wykorzystaniem prognozowych modeli sztucznej inteligencji przeanalizowano dwa scenariusze oparte na tempie przyrostu liczby czujników w powiecie kraśnickim i prawdopodobieństwie powstawania alarmów fałszywych. W prognozie przyjęto, że w ciągu roku baterie przedwcześnie rozładują się w 1% aktywnych czujników. Przyjęto także, że 5% lokatorów słyszących „pikanie” urządzenia błędnie zinterpretuje je jako sygnał alarmowy informujący o obecności tlenku węgla i wybierze numer 112.

Model sztucznej inteligencji założył, że przy skutecznej edukacji społecznej 70% mieszkańców samodzielnie odróżni alarm o zagrożeniu od alarmu serwisowego, co zredukuje liczbę bezzasadnych wyjazdów JOP również o 70% [6].

 

Prognoza liczby alarmów fałszywych z czujników czadu na lata 2027-2031 w powiecie kraśnickim, z uwzględnieniem edukacji społeczeństwa (model sztucznej inteligencji Gemini Notebook)

Brak działań informacyjnych doprowadzi do kilkuset zbędnych wyjazdów w ciągu 5 lat. Mimo że wiele informacji można znaleźć w instrukcji obsługi, należy uzupełnić działania z zakresu prewencji społecznej o informacje dotyczące rozpoznawania sygnałów z urządzeń.

Bardzo możliwe, że liczba montowanych czujek czadu będzie stopniowo maleć z uwagi m.in. na odejście od stosowania gazowych podgrzewaczy w nowym budownictwie wielorodzinnym. Z kolei liczba autonomicznych czujek dymu znacznie wzrośnie. Warto wspomnieć, że czujki mogą emitować sygnały techniczne (bateria, zużycie), a wrażliwość sensora optycznego może powodować alarmy wywołane parą wodną, kurzem lub dymem z papierosa elektronicznego. Tutaj także istotne będzie edukowanie społeczeństwa. Ze względu na charakter zdarzeń w sezonie letnim warto rozważyć akcję informacyjną na temat zjawiska „cofki”.

Na ograniczenie liczby wyjazdów wpłyną także działania informacyjne zachęcające do zakupu czujników lepszej jakości. Zadanie to jest dobrze realizowane, co znajduje odzwierciedlenie w broszurach akcji i infografikach.

Nie wszystkie zdarzenia związane z tlenkiem węgla uda się wyeliminować. Możliwości oddziaływania interweniujących strażaków na samo źródło problemu są na miejscu zdarzenia często mocno ograniczone. Połączenie działań prewencyjnych z gotowością operacyjną zastępów daje największą szansę na ograniczenie liczby zdarzeń i ich tragicznych następstw.

Prognozy przedstawione w artykule nie powinny być zatem traktowane jako zapowiedź nieuniknionego wzrostu zagrożeń, lecz jako sygnał do działania. Jeżeli część zdarzeń można ograniczyć poprzez odpowiednio prowadzoną edukację i zmianę zachowań, to właśnie działania w tym obszarze należy traktować jako inwestycję w bezpieczeństwo. Strażacy mogą skutecznie reagować na zagrożenie, ale najlepsza interwencja to ta, do której nigdy nie dochodzi.

* Ze względu na zaledwie dwa zdarzenia (po jednym w 2025 i 2026 r.) z analizy wykluczono autonomiczne czujki dymu (zastępy JOP nie potwierdziły oznak pożaru).

** Zaliczenie takich interwencji do „MZ-tek” wynika z zasad ewidencjonowania zdarzeń z użyciem urządzeń pomiarowych lub z błędów popełnionych przez sporządzających informację ze zdarzenia [3].

kpt. Maciej Piątek jest dowódcą zastępu JRG PSP w Kraśniku

 

Przypisy

[1] Jakub Okólski, Monitoring pożarowy – zmora metropolii, „Przegląd Pożarniczy”, nr 4/2023.
[2] Struktura źródeł ciepła, Portal Systemu ZONE (dostęp 4.08.2026 r.).
[3] Zasady ewidencjonowania zdarzeń w Systemie Wspomagania Decyzji Państwowej Straży Pożarnej, KG PSP, grudzień 2024 r.
[4] Łukasz Sienicki, Fala alarmów z czujek na Śląsku. Strażacy podali przyczynę, Remiza.pl, 20.06.2026.
[5] Dane statystyczne SWD PSP-ST KP PSP w Kraśniku (dostęp 30.08.2026 r.).
[6] Model prognozowy alarmów fałszywych z autonomicznych czujek czadu w latach 2027-2031, stworzony przy wykorzystaniu sztucznej inteligencji (Gemini Notebook).