Unia Europejska a sezon pożarów lasów

W ostatnich latach w mediach wielokrotnie pojawiają się nagłówki informujące o coraz większych i trudniejszych do opanowania pożarach lasów. Nie jest już zaskoczeniem, że każdy kolejny sezon przynosi rekordową liczbę pożarów w porównaniu z poprzednim rokiem. Według danych Dyrekcji Generalnej ds. Europejskiej Ochrony Ludności i Operacji Pomocy Humanitarnej (DG ECHO) w 2025 r. spłonęło 1 mln ha terenów. Od stycznia 2026 r. do początku lipca, jak podaje DG ECHO, w państwach uczestniczących w Unijnym Mechanizmie Ochrony Ludności spłonęło blisko 439 809 ha, a pożary lasów spowodowały emisję 7,01 mln ton dwutlenku węgla (CO₂).

Zjawisko jest spowodowane postępującymi zmianami klimatu oraz coraz częstszymi i bardziej ekstremalnymi falami upałów i okresami suszy. Co znamienne, kolejne sezony wskazują nie tylko na wzrost intensywności zjawiska, lecz także na wydłużenie okresu jego występowania. O ile dotychczas największe nasilenie przypadało głównie na miesiące letnie, o tyle obecnie sezon może trwać już od maja aż do października. Pociąga to za sobą istotne konsekwencje dla systemów ochrony ludności państw europejskich, w tym konieczność dostosowania dotychczasowych modeli funkcjonowania, zapewnienia odpowiedniej dostępności personelu oraz utrzymania niezbędnych zasobów przez znacznie dłuższy okres.

W odpowiedzi na narastające zagrożenia oraz rosnące obciążenie krajowych systemów ochrony ludności Unia Europejska podjęła działania, dostrzegając potrzebę wzmocnienia współpracy i zdolności reagowania na pożary lasów. Przełomowym momentem okazał się wyjątkowo tragiczny sezon pożarów lasów w 2017 r., podczas którego szczególnie dramatyczna sytuacja miała miejsce w Portugalii – w wyniku serii pożarów lasów zginęło ponad 100 osób, zniszczeniu uległy rozległe obszary leśne, znacznie ucierpiała także infrastruktura. Szczególnie znamienny był fakt, że jedne z najtragiczniejszych pożarów miały miejsce właśnie w październiku, kiedy sezon powinien już się kończyć. Te wydarzenia ukierunkowały dalsze działania UE oraz przyspieszyły pewne procesy – przede wszystkim ustanowiono nowe strategiczne zasoby ochrony ludności na poziomie UE, czyli rescEU, które obejmują m.in. lotnicze zasoby przeznaczone do gaszenia pożarów lasów.

Artykuł stanowi przegląd dotychczasowego przebiegu sezonu pożarów lasów w Europie w 2026 r., przygotowań Unii Europejskiej do reagowania na to zagrożenie oraz niektórych narzędzi wsparcia dostępnych dla państw członkowskich.

COPERNICUS

Copernicus jest jednym z komponentów Programu Kosmicznego UE, przeznaczonym do obserwacji Ziemi. Dzięki różnym konstelacjom satelitów umożliwia pozyskiwanie aktualnych danych, w tym obrazów satelitarnych. Informacje te są niezwykle cenne zarówno podczas tworzenia prognoz, jak i w trakcie pożarów oraz po ich ugaszeniu. Dzięki tym danym można uzyskać nie tylko obrazy, umożliwiające ocenę ryzyka pożarowego oraz analizę intensywności danego zdarzenia, lecz także informacje dotyczące zanieczyszczeń powstających w wyniku pożarów. Informacje te są niezbędne w działaniach na rzecz minimalizacji skutków pożarów lasów, ponieważ wspierają podejmowanie decyzji operacyjnych oraz przyczyniają się do zwiększenia skuteczności planowania i prowadzenia akcji gaśniczych. W ramach programu Copernicus funkcjonują usługi zarządzania kryzysowego, które umożliwiają krajom członkowskim UE, a także innym państwom, zamawianie map konkretnych obszarów w sytuacjach kryzysowych. 

European Forest Fire Information System – EFFIS

Jednym z takich narzędzi w ramach programu Copernicus jest EFFIS – European Forest Fire Information System, który wspomaga podmioty w państwach UE oraz krajach z nimi sąsiadujących, a także Komisję Europejską i Parlament Europejski, dostarczając bieżących informacji o pożarach lasów. System funkcjonuje już od 1998 r., a od 2015 r. stanowi jeden z komponentów usługi programu Copernicus w zakresie zarządzania kryzysowego.

System udostępnia kilka aplikacji, które dostarczają:

• informacje o aktualnej sytuacji pożarowej;
• dane statystyczne;
• prognozy dotyczące ryzyka pożarowego – zarówno krótko-, jak i długoterminowe;
• wiele innych specjalistycznych danych, w tym danych archiwalnych.

System umożliwia także składanie indywidualnych zapytań w celu pozyskania danych dostosowanych do konkretnych potrzeb. 

Unijny Mechanizm Ochrony Ludności (Union Civil Protection Mechanism)

UCPM to system koordynacji pomocy ratowniczej oraz humanitarnej, unikalny nie tylko w skali europejskiej, ale też światowej, zarządzany przez Komisję Europejską (DG ECHO). W mechanizmie uczestniczą wszystkie państwa członkowskie UE, a także dziesięć tzw. państw uczestniczących (Islandia, Norwegia, Czarnogóra, Macedonia Północna, Serbia, Turcja, Albania, Bośnia i Hercegowina, Ukraina oraz Mołdawia). Każde państwo na świecie może zwrócić się o pomoc w ramach mechanizmu, ale jest ona udzielana przez wymienione wyżej kraje. W razie aktywacji UCPM możliwe formy pomocy obejmują:

• zasoby udostępniane spontanicznie przez państwa uczestniczące w UCPM w odpowiedzi na konkretną katastrofę lub sytuację kryzysową;
• zasoby uprzednio zgłoszone przez państwa uczestniczące w UCPM do Europejskiej Puli Ochrony Ludności (ECPP), obejmującej przede wszystkim certyfikowane moduły ochrony ludności o podwyższonej gwarancji dostępności na potrzeby działań międzynarodowych;
• zasoby rescEU, stanowiące dodatkową rezerwę na poziomie Unii Europejskiej, zakontraktowaną przez Komisję Europejską w zainteresowanych państwach i uruchamianą na wniosek Komisji.

Ponadto UCPM to nie tylko mechanizm reagowania na sytuacje kryzysowe, lecz również szeroki katalog działań i możliwości w zakresie zapobiegania katastrofom i przygotowania na ich wystąpienie. Obejmuje on m.in. możliwości pozyskania dofinansowania na projekty wzmacniające odporność na zagrożenia, program wymiany ekspertów umożliwiający polskim specjalistom zdobywanie doświadczeń i podnoszenie kwalifikacji w innych państwach europejskich, a także liczne szkolenia, warsztaty, seminaria i ćwiczenia międzynarodowe. Działania te sprzyjają wymianie dobrych praktyk, budowaniu sieci współpracy oraz ciągłemu doskonaleniu zdolności krajowych służb odpowiedzialnych za ochronę ludności, również w zakresie zapobiegania pożarom lasów i reagowania na nie.

Co istotne, od 2022 r. funkcjonuje także pilotażowy program prepozycjonowania zasobów do gaszenia pożarów lasów w okresie największego zagrożenia pożarowego (lipiec–wrzesień) na obszarach państw uczestniczących w UCPM, które są najbardziej narażone na pożary. Utrzymywanie ich w gotowości pozwala skrócić czas reakcji oraz umożliwia zespołom uczestniczącym w programie wymianę wiedzy i doświadczeń zdobywanych bezpośrednio podczas działań terenowych.

Zasoby dostępne w ramach UCPM na sezon pożarów lasów 2026

W ramach Europejskiej Puli Ochrony Ludności, wśród lotniczych zasobów do gaszenia pożarów lasów (AFFF – Aerial Forest Firefighting), obecnie dostępne są cztery samoloty Canadair udostępniane przez Francję i Grecję. Ponadto szereg państw udostępnia do działań międzynarodowych wyspecjalizowane moduły do gaszenia pożarów lasów z ziemi (GFFF – Ground Forest Firefighting). Łącznie zarejestrowano lub zgłoszono osiem takich modułów: Polska, Cypr, Grecja, Francja, Hiszpania i Portugalia. Dostępne są także moduły z wykorzystaniem pojazdów (GFFF-V – Ground Forest Firefighting with Vehicles). Łącznie zarejestrowano lub zgłoszono 18 takich modułów: Polska, Słowacja, Czechy, Niemcy, Finlandia, Rumunia, Bułgaria, Grecja, Słowenia, Austria, Francja i Portugalia. Zasoby te są dysponowane przez państwa UCPM, które tworzą i rozwijają poszczególne moduły.

W ramach rescEU dostępne są obecnie lotnicze zasoby do gaszenia pożarów lasów. Ponieważ docelowa flota rescEU jest nadal tworzona, Komisja Europejska (KE) w ramach tzw. okresu przejściowego kontraktuje część zasobów krajów członkowskich. Państwa pełniące rolę gospodarzy zasobów rescEU są zobowiązane do codziennego aktualizowania statusu wszystkich środków lotniczych w systemie CECIS oraz wskazywania ich dostępności, niedostępności lub wykorzystania operacyjnego.

W sezonie 2026 KE współfinansuje utrzymanie 18 samolotów gaśniczych – 10 typu Canadair, sześć typu Fire Boss i dwa typu Air Tractor – oraz pięciu śmigłowców. Gospodarzami tych zasobów są następujące państwa: Chorwacja, Cypr, Czechy, Francja, Grecja, Włochy, Macedonia Północna, Portugalia, Rumunia, Hiszpania, Słowacja i Szwecja. Zasobami tymi dysponuje KE. Wszystkie zasoby – zarówno te zgłoszone do Puli, jak i należące do rescEU – są oczywiście dostępne do działań w całej UE, a z Puli – również na świecie. Dodatkowo Hiszpania oferuje w ramach Puli zespół doradczo-oceniający (advisory/assessment team), specjalizujący się w reagowaniu na pożary lasów.

Na czas sezonu pożarowego w Europejskim Centrum Koordynacji Reagowania Kryzysowego (ERCC), które pełni funkcję centralnego punktu koordynacji działań, monitorując sytuacje kryzysowe, ułatwiając wymianę informacji oraz koordynując udzielanie pomocy przez państwa uczestniczące w mechanizmie, funkcjonuje specjalny zespół ds. pożarów lasów. Skład zespołu zmienia się co dwa tygodnie i obejmuje dwóch ekspertów krajowych, eksperta ERCC, jednego oficera dyżurnego oraz do dwóch ekspertów Aristotle [1].

W kwestii prepozycjonowania [2] zasobów rozmieszczanie pierwszych zespołów rozpoczęło się 1 lipca. Zespoły będą rotacyjnie rozmieszczane w różnych krajach – głównie w Europie Południowej – do 15 września. Planuje się, że przez cały sezon w prepozycjonowaniu weźmie udział 777 strażaków z 14 krajów europejskich. Należy podkreślić, że zaangażowanie zespołów w ramach przedsięwzięcia nie powinno być oceniane wyłącznie przez pryzmat faktycznego udziału w działaniach gaśniczych. Sama koncepcja opiera się na analizie ryzyka i utrzymaniu gotowości do podjęcia działań, a nie na założeniu, że pożar z pewnością wystąpi w danym miejscu. W związku z tym nawet zespoły, które ostatecznie nie zostaną skierowane do akcji, realizują istotne zadania związane z zabezpieczeniem operacyjnym. Ponadto przedsięwzięcie stanowi cenną okazję do doskonalenia procedur, wymiany doświadczeń, integracji służb oraz podnoszenia kompetencji uczestników poprzez wspólne szkolenia i ćwiczenia ze współdziałania w warunkach zbliżonych do rzeczywistych.

Polska również bierze udział w prepozycjonowaniu – od 1 do 30 sierpnia w Hiszpanii stacjonować będzie polski moduł GFFF (Ground Forest Firefighting). Przez trzy tygodnie funkcjonariusze Państwowej Straży Pożarnej będą pełnić służbę rotacyjnie, w trzech 35-osobowych zmianach. Łącznie przez ten okres służbę w Hiszpanii będzie pełnić 105 funkcjonariuszy PSP. Zaangażowanie strażaków w Hiszpanii jest finansowane w ramach UCPM.  

Inne istotne działania Unii Europejskiej

Pod koniec marca br. KE opublikowała „Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów w sprawie zintegrowanego zarządzania ryzykiem pożarów roślinności”. Jest to dokument o charakterze strategiczno-programowym zawierający konkretne propozycje UE, mające na celu wspieranie i uzupełnianie działań w zakresie zarządzania ryzykiem pożarów roślinności na wszystkich szczeblach. Komunikat przedstawia zintegrowane podejście oraz określa środki wspierające jego wdrażanie i stosowanie zarówno na szczeblu krajowym, jak i unijnym. Jest to efekt wspólnej pracy KE, państw członkowskich, ekspertów i przedstawicieli środowiska akademickiego.

Dokument jest podzielony na siedem obszarów [3]:

• Zapobieganie pożarom roślinności w drodze gospodarowania krajobrazem i renaturalizacji terenu – wśród środków wspierających realizację tego celu wymienia się m.in. wspieranie przez KE wymiany wiedzy na temat technik planowego wypalania, stworzenie strategii dotyczącej zwierząt gospodarskich (wypas, wypas leśny itp.), gromadzenie i szerzenie dobrych praktyk w zakresie zrównoważonego zarządzania roślinnym materiałem palnym, a także udzielanie wsparcia technicznego państwom członkowskim w celu uwzględnienia kwestii ryzyka pożarów roślinności w ich krajowych planach odbudowy.
• Zwiększenie gotowości dzięki lepszym danym i badaniom – w tym zakresie wymienia się dalszy rozwój EFFIS, wypracowanie przez KE zdolności do znormalizowanego modelowania ryzyka pożarów roślinności w skali ogólnoeuropejskiej, wspieranie przez KE badań naukowych i innowacji, m.in. w ramach programu „Horyzont Europa”, a także podsumowanie najlepszych praktyk w zakresie zrównoważonego rolnictwa i zrównoważonej gospodarki leśnej, zidentyfikowanych w dotychczasowych projektach finansowanych przez UE.
• Świadomość i gotowość ludności – KE będzie nadal dzielić się dobrymi praktykami w zakresie zwiększania świadomości ryzyka pożarów roślinności, w tym angażowania społeczności. Planuje się także opracowanie zestawu narzędzi wspierających budowanie odporności w strefach przejściowych między obszarami dzikimi a miejskimi, organizowanie ogólnoeuropejskich wymian młodych strażaków oraz dostępnych dla obywateli debat online na temat gotowości ludności.
• Wsparcie skoordynowanego reagowania – KE będzie kontynuować bieżącą ocenę potrzeb UE w zakresie lotniczych zasobów gaśniczych, a także aktywnie zachęcać do rozwoju innowacyjnych technologii służących zapobieganiu pożarom roślinności. Ponadto kontynuowane będą działania związane z prepozycjonowaniem zasobów i wymianą ekspertów. Na Cyprze powstanie europejski ośrodek zwalczania pożarów. KE będzie także rozwijać swoje zdolności analityczne, również z wykorzystaniem sztucznej inteligencji (AI). W 2028 r. planowane jest rozpoczęcie badania dotyczącego narażenia strażaków podczas pożarów roślinności oraz wpływu tych zdarzeń na ich zdrowie.
• Odbudowa po pożarze – KE będzie wspierać wymianę dobrych praktyk w tym obszarze, a także wypracuje wytyczne dotyczące gromadzenia zharmonizowanych danych po pożarze. Państwa członkowskie są zachęcane do gromadzenia dodatkowych danych.
• Usprawnienie zarządzania ryzykiem pożarów roślinności – KE opracuje między innymi wytyczne oraz portal dotyczące zintegrowanego zarządzania ryzykiem pożarów roślinności, a także usprawni koordynację prac różnych grup eksperckich w tym zakresie.
• Zaangażowanie międzynarodowe – KE zapewni wymianę doświadczeń z innymi regionami świata narażonymi na pożary lasów. Planuje się zwiększenie zaangażowania w działania prowadzone na Bałkanach Zachodnich oraz w państwach południowego sąsiedztwa UE.

Komunikat, poza propozycjami działań Komisji Europejskiej, zawiera również szereg zachęt skierowanych do państw członkowskich. Koncentrują się one przede wszystkim na promowaniu korzystania z dostępnych narzędzi, udostępniania i wymiany danych oraz dobrych praktyk, a także podejmowania działań o charakterze strategicznym i planistycznym.

Obecna sytuacja [4]

W obecnym sezonie Europa musi mierzyć się z kolejnymi falami upałów, podczas których temperatura w cieniu nierzadko przekracza 40°C. Upałom towarzyszą również susza i znaczny spadek wilgotności powietrza, co dodatkowo zwiększa podatność roślinności na pożary. Do połowy lipca krajami najbardziej dotkniętymi falami upałów oraz ich następstwami, w tym zwiększoną liczbą i intensywnością pożarów lasów, były Francja, Portugalia i Hiszpania. To właśnie w tych państwach systemy ochrony przeciwpożarowej były najbardziej obciążone. W Hiszpanii, w gminie Los Gallardos w Andaluzji, 9 lipca zginęło 13 osób, które próbowały uciec przed szalejącym żywiołem obejmującym obszar blisko 7000 ha.

Od początku sezonu do końca lipca UCPM aktywowano sześciokrotnie w związku z pożarami lasów. W odpowiedzi na skalę zagrożenia pożarowego Francja zwróciła się z prośbą o wsparcie w postaci lotniczych zasobów gaśniczych (AFFF) – wniosek ten pozostaje aktywny od 5 lipca. Zmobilizowano lotnicze zasoby rescEU przeznaczone do gaszenia pożarów lasów, udostępnione przez Cypr, Szwecję i Czechy. Na koniec lipca sytuacja wciąż była poważna, szczególnie w okolicach Bordeaux, gdzie eksperci mówili o bezprecedensowym pożarze i bardzo trudnych warunkach.

Hiszpania, w związku z wyjątkowo trudną sytuacją pożarową w regionach Avilii i Madrytu, 25 lipca również zdecydowała się na aktywację Mechanizmu. Pomocy w postaci modułu GFFF-V udzieliła Portugalia. Tunezja także aktywowała Unijny Mechanizm Ochrony Ludności. W związku z pożarami lasów zwróciła się 23 lipca o wsparcie w postaci dwóch samolotów typu Canadair.

Kolejnym państwem, którego krajowe siły i środki okazały się niewystarczające wobec skali zagrożenia, była Portugalia, która w związku z pogarszającą się sytuacją 3 lipca wystąpiła o pomoc w ramach UCPM. Mechanizm pozostawał aktywny przez tydzień, a zgłoszone zapotrzebowanie obejmowało zespoły do gaszenia pożarów lasów (GFFF) oraz samoloty gaśnicze. Pomocy udzieliła Hiszpania (moduł GFFF-V), ponadto wykorzystano zasoby AFFF rescEU udostępnione przez Włochy i Hiszpanię. W kwietniu i maju wsparcia w ramach UCPM potrzebowały odpowiednio Holandia i Czechy. Czechom pomocy udzieliła Słowacja, wysyłając – zgodnie z wnioskiem – moduł GFFF-V, natomiast do Holandii zadysponowano moduły GFFF-V udostępnione przez Grecję i Niemcy.

Dodatkowo kilka państw zwróciło się o uruchomienie usługi mapowania w ramach programu Copernicus – do połowy lipca skorzystano z niej 16 razy. Polska uruchomiła ją w tym roku w związku z pożarem lasu, do którego doszło w maju w powiecie wołomińskim.

Pomimo wyjątkowo trudnych sytuacji w kilku regionach Europy, dane pokazują, że obecny sezon, według stanu na 22 lipca, jest nieco łagodniejszy niż w analogicznym okresie ubiegłego roku pod względem powierzchni spalonych obszarów, chociaż nadal przekracza średnią.

Analizy i podsumowania

Unia Europejska z roku na rok jest coraz lepiej przygotowana do przeciwdziałania pożarom lasów oraz reagowania na nie. Wynika to nie tylko z systematycznego rozwoju zasobów i zdolności operacyjnych, lecz także z konsekwentnego wyciągania wniosków z doświadczeń zdobytych podczas każdego sezonu pożarowego. Po zakończeniu sezonu organizowane jest specjalne spotkanie Lessons Learnt w ramach UCPM, podczas którego eksperci analizują przebieg działań, identyfikują dobre praktyki oraz obszary wymagające dalszego doskonalenia. Spotkanie Lessons Learnt w ramach UCPM, poświęcone sezonowi pożarów lasów w 2025 r., odbyło się w listopadzie w Paryżu. W wydarzeniu uczestniczyło ponad 80 ekspertów oraz przedstawiciele Komisji Europejskiej. Podczas spotkania omówiono doświadczenia i dobre praktyki wynikające z działań operacyjnych prowadzonych w trakcie sezonu pożarowego w ramach UCPM, a także sformułowano rekomendacje mające na celu dalsze wzmacnianie europejskiej gotowości do reagowania na pożary lasów.

Tegoroczne aktywacje UCPM po raz kolejny potwierdziły, że lotnicze zasoby gaśnicze należą do najbardziej pożądanych zdolności w reagowaniu na pożary lasów. Mimo trwającej rozbudowy floty rescEU, zapotrzebowanie na wsparcie lotnicze pozostaje wysokie. To pokazuje, że dalszy rozwój tego rodzaju zasobów powinien pozostać jednym z kluczowych priorytetów wzmacniania systemu ochrony ludności UE. Chociaż w dyskusjach na europejskich forach ochrony ludności obecnie dominuje temat zagrożeń geopolitycznych, to pożary lasów nadal pozostają ważnym obszarem działań i współpracy w Unii Europejskiej.

Przypisy

[1] Aristotle to unijny system wsparcia eksperckiego dla ERCC, zapewniający specjalistyczną analizę zagrożeń i ich potencjalnych skutków w celu wsparcia decyzji operacyjnych podczas sytuacji kryzysowych lub jeszcze przed ich wystąpieniem.

[2] EU deploys largest ever wildfire response for 2026 summer, https://civil-protection-humanitarian-aid.ec.europa.eu/news-stories/news/eu-deploys-largest-ever-wildfire-response-2026-summer-2026-06-02_en

[3] Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów w sprawie zintegrowanego zarządzania ryzykiem pożarów roślinności, COM (2026) 330 final.

[4] Źródło: Wildfire Bulletin, DG ECHO.