„Skała” ćwiczy razem z Finlandią. W obliczu kryzysu CBRN

Skażenie na lotnisku, wybuch w zakładzie chemicznym, podejrzany ładunek w pociągu i dron mogący przenosić substancje niebezpieczne. Tak wyglądał scenariusz ćwiczenia rescEU DSIM Poland „Field Demo Exercise”, przeprowadzonego od 22 do 25 czerwca 2026 r. w Nowym Dworze Mazowieckim.

Choć przedstawione zdarzenia były wyłącznie elementem pozoracji, cel przedsięwzięcia był w pełni realny – sprawdzenie gotowości polskich i fińskich zasobów rescEU do reagowania na zagrożenia chemiczne, biologiczne, radiologiczne i nuklearne (CBRN). Ćwiczenie stało się jednocześnie demonstracją funkcjonowania Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności w praktyce oraz współpracy służb przygotowujących się do reagowania na najbardziej wymagające scenariusze kryzysowe.

Europa ćwiczy odpowiedź na zagrożenia CBRN

W ostatnich latach bezpieczeństwo Europy coraz częściej analizowane jest nie tylko przez pryzmat konfliktów zbrojnych, lecz również zagrożeń hybrydowych, sabotażu infrastruktury krytycznej oraz ryzyka użycia substancji chemicznych, biologicznych czy radioaktywnych. W odpowiedzi między innymi na takie wyzwania Unia Europejska utworzyła i rozwija rescEU – wspólną europejską rezerwę zdolności reagowania, uruchamianą wtedy, gdy możliwości państw członkowskich oraz Europejskiej Puli Ochrony Ludności okazują się niewystarczające. RescEU funkcjonuje w ramach Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności (ang. Union Civil Protection Mechanism, UCPM), koordynowanego przez Centrum Koordynacji Reagowania Kryzysowego (ang. ERCC) Komisji Europejskiej.

Państwo dotknięte katastrofą lub innym poważnym kryzysem może zwrócić się o pomoc w ramach UCPM za pośrednictwem ERCC. Wsparcie może pochodzić między innymi z Europejskiej Puli Ochrony Ludności (ECPP) – dobrowolnej puli wcześniej certyfikowanych modułów i innych zasobów ratowniczych zgłoszonych przez kraje uczestniczące w Mechanizmie. Obecnie jest ich 37: 27 państw członkowskich Unii Europejskiej oraz 10 państw spoza UE. Poszczególne państwa decydują, czy i jakie zasoby mogą zaoferować w odpowiedzi na konkretną prośbę o pomoc.

Jeżeli zaoferowana pomoc okaże się niewystarczająca lub skala kryzysu przekroczy możliwości państw uczestniczących w Mechanizmie, może zostać uruchomiona rezerwa rescEU – europejska rezerwa strategicznych zdolności reagowania i zapasów, finansowana przez Unię Europejską. Obejmuje ona m.in. specjalistyczne zasoby przeznaczone do reagowania na zagrożenia CBRN, samoloty i śmigłowce gaśnicze, rezerwy medyczne oraz zapasy niezbędnego sprzętu. Zasoby te są rozmieszczane w wybranych państwach uczestniczących w UCPM w oparciu o analizę uwzględniającą potrzeby operacyjne oraz warunki logistyczne i organizacyjne, mające wpływ na ich efektywne wykorzystanie i dostępność.

Jednym z elementów systemu są zasoby DSIM – Detection, Sampling, Identification and Monitoring, przeznaczone do wykrywania zagrożeń CBRN, pobierania próbek, ich identyfikacji oraz monitorowania sytuacji. Zadaniem takich zespołów jest szybkie rozpoznanie rodzaju substancji niebezpiecznej, określenie skali zagrożenia oraz dostarczenie danych niezbędnych do podejmowania decyzji operacyjnych.

Polskim specjalistycznym zasobem ratowniczym przygotowanym do działania zarówno w kraju, jak i poza jego granicami jest rescEU DSIM Poland „Skała”. W skład zespołu weszli funkcjonariusze Państwowej Straży Pożarnej z województw: mazowieckiego, łódzkiego, wielkopolskiego, podkarpackiego, kujawsko-pomorskiego, małopolskiego, dolnośląskiego, lubelskiego, śląskiego oraz funkcjonariusze Akademii Pożarniczej i Komendy Głównej Państwowej Straży Pożarnej. Podczas czerwcowego ćwiczenia partnerem polskich strażaków był fiński zasób Stockpile Finland, funkcjonujący w ramach rescEU. Jest to jeden z komponentów europejskiej rezerwy rescEU, obejmujący strategiczne zapasy sprzętu do reagowania na zagrożenia CBRN, wyposażenia medycznego oraz mobilny kontener szkoleniowy. Wraz z przeszkolonymi ekspertami zasób ten został skierowany do państwa potrzebującego wsparcia, gdzie stanowił zarówno zaplecze szkoleniowe, jak i wsparcie lokalnych służb ratowniczych. W ćwiczeniu wziął udział również mobilny zasób medyczny EMT-1 „Humanosh”, co pozwoliło przetestować interoperacyjność uczestniczących zespołów podczas reagowania na zdarzenia związane z zagrożeniami CBRN.

Ćwiczenie odbyło się na Poligonie i Bazie Logistyczno-Rozwojowej Akademii Pożarniczej. Nowy Dwór Mazowiecki, na terenie którego znajduje się poligon, to miasto położone około 40 km od Warszawy, w pobliżu lotniska Warszawa-Modlin oraz ważnych szlaków kolejowych i drogowych. Taka lokalizacja pozwoliła stworzyć realistyczne tło dla scenariusza obejmującego zagrożenia dla infrastruktury krytycznej, w tym infrastruktury transportowej.

Organizatorzy ćwiczenia przygotowali rozbudowaną fabułę przypominającą scenariusz współczesnego ataku hybrydowego. Zgodnie ze scenariuszem w ciągu 72 godzin poprzedzających główne działania dochodziło do zakłóceń sygnału GPS, prób włamań do systemów przemysłowych, sabotażu infrastruktury kolejowej oraz podpaleń obiektów logistycznych.

Kulminacja nad ranem pierwszego dnia

O godzinie 3.40 doszło do symulowanego wybuchu i pożaru w części magazynowej zakładu chemicznego w Nowym Dworze Mazowieckim. Według założeń ćwiczenia do atmosfery zostały uwolnione niebezpieczne substancje, które utworzyły chmurę skażeń. Kilkanaście minut później nastąpił kolejny wybuch – tym razem na bocznicy kolejowej. Następne zdarzenia obejmowały rozproszenie niezidentyfikowanego proszku na lotnisku Warszawa-Modlin oraz wykrycie podwyższonego poziomu promieniowania gamma przez stacjonarną bramkę dozymetryczną zlokalizowaną przy moście drogowym.

Zgodnie ze scenariuszem służby uznały, że nie mają do czynienia z serią przypadkowych incydentów, lecz z zaplanowanym atakiem łączącym działania fizyczne i cybernetyczne. Równocześnie założono, że część krajowych zasobów ratowniczych została już zaangażowana w reagowanie na inne kryzysy, co uzasadniało konieczność zwrócenia się o pomoc międzynarodową.

Choć fabuła przypominała thriller polityczny, jej zadaniem było przede wszystkim stworzenie warunków do sprawdzenia procedur oraz zasad współpracy między różnymi podmiotami odpowiedzialnymi za bezpieczeństwo.

Jednym z kluczowych elementów ćwiczenia było sprawdzenie przebiegu procedury uruchamiania zasobów rescEU. Zgodnie ze scenariuszem Polska wystąpiła do ERCC o pomoc po około dziesięciu godzinach od rozpoczęcia kryzysu. Ponieważ wsparcie zaoferowane przez państwa uczestniczące w Unijnym Mechanizmie Ochrony Ludności, w tym zasoby dostępne w ramach Europejskiej Puli Ochrony Ludności, okazało się niewystarczające, Komisja Europejska uruchomiła zdolności rescEU. Obejmują one m.in. specjalistyczny sprzęt ochronny, wyposażenie do wykrywania i identyfikacji zagrożeń, środki do dekontaminacji oraz wsparcie medyczne.

To właśnie w takich sytuacjach widoczna staje się różnica między pomocą dobrowolnie oferowaną przez państwa uczestniczące w Unijnym Mechanizmie Ochrony Ludności a zasobami rescEU. Zasoby rescEU są uruchamiane decyzją Komisji Europejskiej i są przeznaczone do wykorzystania w sytuacjach szczególnie trudnych, gdy krajowe możliwości reagowania okazują się niewystarczające. Należy również wspomnieć, że Państwowa Straż Pożarna we współpracy z Rządową Agencją Rezerw Strategicznych utrzymuje w Polsce europejskie rezerwy funkcjonujące jako zasób rescEU Stockpile Poland.

Ćwiczenie rozpoczęło się jeszcze przed przyjazdem ratowników do Nowego Dworu Mazowieckiego. Formalną prośbę o pomoc za pośrednictwem systemu CECIS (Common Emergency Communication and Information System) przygotowano 15 czerwca, a następnie uzgodniono jej szczegóły z ERCC. CECIS to bezpieczny system internetowy służący do wymiany informacji w czasie rzeczywistym w ramach Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności. Umożliwia on państwom członkowskim składanie wniosków o pomoc, a Centrum Koordynacji Reagowania Kryzysowego – koordynowanie udzielanego wsparcia, w tym działań zespołów ratowniczych. Dzień później rozpoczęto alarmowanie członków DSIM Poland „Skała” oraz procedury dysponowania do udziału w ćwiczeniu. Był to ważny etap, ponieważ w rzeczywistej sytuacji kryzysowej właśnie od sprawności wymiany informacji zależy szybkość osiągnięcia gotowości operacyjnej i podjęcia działań ratowniczych.

Pierwszego dnia ćwiczenia, 22 czerwca, uczestnicy przybyli do rejonu koncentracji na poligonie Akademii Pożarniczej. Po odprawie organizacyjnej przeprowadzono badania medyczne i psychologiczne ratowników. Ocena stanu zdrowia, określana jako screening medyczny, jest standardowym elementem przygotowania modułów do działań międzynarodowych. Pozwala ona ocenić, czy każdy z ratowników jest gotowy do udziału w wielodniowej operacji wymagającej dużego wysiłku fizycznego i psychicznego. Dzięki temu minimalizuje się ryzyko, że problemy zdrowotne lub okoliczności osobiste któregoś z członków zespołu wpłyną na bezpieczeństwo całej akcji ratowniczej. Właśnie dlatego procedura screeningu medycznego jest weryfikowana również podczas ćwiczeń. Następnie przystąpiono do transportu wyposażenia oraz rozwijania bazy operacji – BoO (Base of Operations). Utworzona baza pełniła funkcję zaplecza logistycznego, sztabowego i socjalnego dla wszystkich członków zespołu.

Budowa takiej infrastruktury jest jednym z najmniej widowiskowych, ale zarazem niezwykle ważnych elementów każdej akcji ratowniczej. Bez odpowiedniego systemu zasilania i sprawnej łączności nawet najlepiej wyszkolone zespoły nie są w stanie prowadzić działań przez dłuższy czas. Warto jednak podkreślić, że w przypadku modułu CBRN wymagania logistyczne znacząco różnią się od wymagań stawianych pozostałym modułom międzynarodowym PSP. Konieczne jest bowiem zapewnienie warunków do utworzenia mobilnego laboratorium, stref dekontaminacji oraz zorganizowania infrastruktury umożliwiającej bezpieczne prowadzenie działań w środowisku skażonym.

Działania w terenie

Najbardziej interesującą część przedsięwzięcia stanowiły epizody terenowe, które rozpoczęły się drugiego dnia i trwały przez kolejne dwa. Pierwszy epizod rozgrywał się w budynku, w którym podejrzewano prowadzenie nielegalnej produkcji patogenów. Lokalna policja nie dysponowała wyposażeniem umożliwiającym bezpieczne rozpoznanie zagrożenia, dlatego zadanie powierzono zespołowi rescEU DSIM Poland.

Ratownicy zgodnie z przyjętą procedurą rozpoczęli działania od pomiarów poziomu promieniowania oraz wykrywania substancji chemicznych. Następnie pobrali materiał do badań biologicznych, a później wykonali testy immunochromatograficzne i testy metodą PCR. Wszystkie próbki zabezpieczano zgodnie z zasadami tzw. łańcucha dowodowego, tak aby mogły zostać wykorzystane również jako materiał dowodowy w odpowiednim postępowaniu.

Drugi scenariusz dotyczył wykolejonego pociągu pasażerskiego. Zgodnie z założeniami anonimowa informacja wskazywała na obecność materiału stwarzającego zagrożenie CBRN w jednym z bagaży. W związku z zagrożeniem ruch na ważnej magistrali kolejowej został wstrzymany. Ratownicy rozpoczęli rozpoznanie z wykorzystaniem dronów i robotów. Dopiero po zebraniu danych za pomocą urządzeń obsługiwanych zdalnie ratownicy weszli do strefy zagrożenia. Wykorzystano ręczną kamerę rentgenowską, wykonano pomiary radiacyjne oraz pobrano wymazy biologiczne i próbki przeznaczone do identyfikacji substancji chemicznych i materiałów wybuchowych. Takie podejście odzwierciedla współczesny kierunek rozwoju ratownictwa specjalistycznego. Priorytetem staje się możliwie największe ograniczenie ekspozycji ratowników dzięki wykorzystaniu bezzałogowych systemów rozpoznawczych, takich jak drony i roboty.

Trzeci epizod był szczególnie istotny z punktu widzenia współczesnych zagrożeń. W miejskim autobusie znajdował się dron, który zgodnie ze scenariuszem kilka dni wcześniej uderzył w pojazd i pozostał w jego wnętrzu. Policja podejrzewała możliwość wykorzystania urządzenia do przenoszenia materiałów stwarzających zagrożenie CBRN. Pierwszym krokiem ratowników było uruchomienie systemu antydronowego w celu zabezpieczenia terenu działań przed innymi bezzałogowymi statkami powietrznymi. Następnie zastosowano procedury analogiczne do wykorzystanych podczas rozpoznania pociągu: zdalne oględziny, pomiary, pobieranie próbek oraz dekontaminację. Scenariusz ten dobrze pokazał, jak łatwo technologie stosowane na co dzień mogą zostać wykorzystane jako narzędzie stwarzania zagrożenia.

Odmienny charakter miał epizod z udziałem fińskiego zasobu rescEU Stockpile Finland oraz EMT-1 „Humanosh”. W tym przypadku nacisk położono przede wszystkim na szkolenie lokalnych służb i przekazywanie wiedzy. Fińscy specjaliści prezentowali wyposażenie pochodzące z unijnej rezerwy rescEU, prowadzili instruktaż z zakresu jego użytkowania oraz współpracowali z personelem medycznym podczas realizacji procedur związanych z transportem osób skażonych. Był to jeden z najbardziej praktycznych elementów przedsięwzięcia. W sytuacji rzeczywistego kryzysu równie ważne jak sam sprzęt okazuje się bowiem jego umiejętne wykorzystanie przez obsługujących.

Dodatkowym elementem demonstracji był zarejestrowany wcześniej epizod rozgrywający się w warszawskim metrze. Zgodnie ze scenariuszem nieznani sprawcy rozproszyli substancję, w wyniku czego konieczne były hospitalizacja pasażerów oraz wstrzymanie ruchu pociągów. Ratownicy musieli działać w tunelu, w warunkach ograniczonej łączności oraz utrudnionego dostępu do miejsca zdarzenia. Wykorzystano metody zdalnego rozpoznania, przetestowano nowe systemy łączności, przeprowadzono pomiary oraz zabezpieczono materiał dowodowy. Ćwiczenie pokazało, jak złożone stają się działania związane z zagrożeniami CBRN w środowisku miejskim, gdzie nawet niewielkie zdarzenie może wywołać poważne konsekwencje społeczne oraz zakłócenia w funkcjonowaniu transportu publicznego.

24 czerwca był najważniejszym dniem całego przedsięwzięcia. O godzinie 11:00 rozpoczęto prezentację zespołów zaproszonym gościom, którzy następnie obserwowali działania w terenie. Wśród gości obserwujących ćwiczenie znaleźli się m.in. przedstawiciele Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, Rządowej Agencji Rezerw Strategicznych oraz Rządowego Centrum Bezpieczeństwa. Ćwiczenie było również doskonałą okazją do zaprezentowania potencjału polskiego zasobu rescEU DSIM Poland „Skała” przedstawicielom innych służb i instytucji zaangażowanych w system bezpieczeństwa państwa, ochronę ludności oraz reagowanie kryzysowe w Polsce. W ćwiczeniu uczestniczyli również goście zagraniczni, w tym przedstawiciele Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Finlandii (Ministry of the Interior of Finland) oraz Dyrekcji Generalnej Komisji Europejskiej ds. Ochrony Ludności i Pomocy Humanitarnej (DG ECHO – Directorate-General for European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations).

W drugiej połowie dnia rozpoczęła się ostatnia faza ćwiczenia. Po demobilizacji, spakowaniu sprzętu i końcowej odprawie zespoły zakończyły działania, a teren poligonu stopniowo wracał do zwykłego trybu funkcjonowania. Dla uczestników nie oznaczało to jednak końca pracy, lecz początek analizowania przebiegu ćwiczenia i formułowania wniosków, które posłużą do doskonalenia procedur oraz przygotowania kolejnych przedsięwzięć.

Scenariusz realizowany w Nowym Dworze Mazowieckim był fikcyjny, ale zadania wykonywane przez ratowników, wykorzystywany sprzęt i współpraca międzynarodowa miały w pełni praktyczny wymiar. W takich warunkach sprawdzane są rozwiązania, które w razie rzeczywistego zagrożenia CBRN mają umożliwić szybką, skoordynowaną i skuteczną reakcję.

Wydarzenia takie jak opisane ćwiczenie mają znaczenie wykraczające poza wymiar szkoleniowy. Stanowią one ważną okazję do zaprezentowania decydentom oraz partnerom krajowym i międzynarodowym rzeczywistych możliwości systemu ochrony ludności, a także sposobu jego funkcjonowania w praktyce. W obliczu rosnących wyzwań dla bezpieczeństwa sprawna współpraca transgraniczna staje się równie istotna jak przygotowanie poszczególnych zespołów.

Najważniejsze wnioski

Cele szkoleniowe zostały osiągnięte. Potwierdzono skuteczność procedur rozpoznawania zagrożeń CBRN, wykorzystania dronów i robotów, pobierania próbek oraz współpracy z partnerami zagranicznymi. Jednocześnie zidentyfikowano obszary wymagające dalszego doskonalenia.

Wśród rekomendacji znalazły się m.in. dalszy rozwój systemów łączności, rozbudowa zaplecza logistycznego, zwiększenie liczby bezzałogowych statków powietrznych, utworzenie mobilnego laboratorium terenowego oraz dalsze szkolenie operatorów, w tym w zakresie współpracy międzynarodowej.

To pokazuje, że wartością ćwiczeń jest nie tyle potwierdzanie gotowości, ile przede wszystkim ujawnianie słabych punktów przed wystąpieniem realnego zagrożenia. Należy przy tym zauważyć, że zespół rescEU DSIM Poland „Skała” nadal znajduje się w fazie budowy zdolności. Zgodnie z harmonogramem pełną gotowość operacyjną do działań międzynarodowych ma osiągnąć 1 października 2026 r., a ćwiczenie w Nowym Dworze Mazowieckim stanowiło jeden z ostatnich etapów tego procesu.

mł. bryg. Jakub Filip, kpt. Łukasz Czemarmazowicz i kpt. Krzysztof Wybranowski pełnią służbę w Krajowym Centrum Koordynacji Ratownictwa Komendy Głównej PSP

Najważniejsze pojęcia

• BoO (Base of Operations) – baza operacji;
• CBRN (Chemical, Biological, Radiological and Nuclear) – zagrożenia powodowane przez czynniki chemiczne, biologiczne, radiologiczne i nuklearne;
• CECIS (Common Emergency Communication and Information System) – wspólny system łączności i informacji w sytuacjach nadzwyczajnych; bezpieczna platforma teleinformatyczna Komisji Europejskiej wykorzystywana przez państwa uczestniczące w Unijnym Mechanizmie Ochrony Ludności do zgłaszania próśb o pomoc, składania ofert wsparcia oraz koordynacji działań międzynarodowych;
• DG ECHO (Directorate-General for European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations) — Dyrekcja Generalna Komisji Europejskiej ds. Ochrony Ludności i Pomocy Humanitarnej. Odpowiada za rozwój i funkcjonowanie Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności, koordynuje działania ratownicze za pośrednictwem ERCC oraz zarządza rezerwą rescEU;
• DSIM (Detection, Sampling, Identification and Monitoring) – wykrywanie, pobieranie próbek, identyfikacja i monitorowanie zagrożeń CBRN;
• EMT-1 (Emergency Medical Team Type 1) – mobilny zespół medyczny typu 1, zgodny ze standardami Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), przeznaczony do udzielania pomocy medycznej w sytuacjach kryzysowych i podczas katastrof;
• ERCC (Emergency Response Coordination Centre) – Centrum Koordynacji Reagowania Kryzysowego Komisji Europejskiej, działające całodobowo; koordynuje międzynarodową pomoc w ramach Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności;
• rescEU – europejska rezerwa zdolności ratowniczych utworzona w ramach Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności; obejmuje specjalistyczne zasoby (m.in. służące do reagowania na zagrożenia CBRN, medyczne, przeciwpożarowe i lotnicze), które mogą zostać uruchomione przez Komisję Europejską, gdy możliwości państw uczestniczących w Unijnym Mechanizmie Ochrony Ludności i Europejskiej Puli Ochrony Ludności są niewystarczające;
• UCPM (Union Civil Protection Mechanism) – Unijny Mechanizm Ochrony Ludności, czyli system współpracy państw europejskich umożliwiający wzajemne udzielanie pomocy podczas klęsk żywiołowych, katastrof i innych sytuacji kryzysowych.