Jak czytać leśne mapy? (cz. 2)

Kategoria: Rozpoznawanie zagrożeń

Zaopatrzenie uczestników działań w lesie w odpowiednie mapy to podstawa. Wspomagają one organizowanie akcji walki z pożarem lasu.

Leśna prezentacja kartograficzna jest specyficzna i wymaga pewnej wprawy w odczytywaniu treści mapy. Na szczęście rządzą nią żelazne reguły. Wszystkie kolory, sygnatury, grubości linii oraz czcionki, którymi sporządza się opisy, są ściśle określone w „Instrukcji urządzania lasu”. Dzięki temu leśne mapy w każdym zakątku Polski są do siebie podobne. Umiejętność korzystania z nich jako dodatkowego narzędzia sprawi, że las nie będzie skrywał przed nami żadnych tajemnic. Z mapy leśnej przy odrobinie wiedzy i praktyki można wyczytać sporo informacji o terenie i czuć się bezpiecznie w zielonych ostępach – naprawdę trudno z nią zabłądzić.

Mapa drzewostanowa

Na mapie drzewostanowej las wygląda jak wielobarwna mozaika. Wydzielenia (na dowolnej matrycy, czyli gospodarczo-przeglądowej lub przeglądowej, niezależnie od skali) zaznaczone są barwą odpowiadającą gatunkowi panującemu w danym fragmencie lasu, o odcieniu tym ciemniejszym, im wyższy jest jego wiek. Kolory odpowiadające poszczególnym gatunkom są jednoznacznie określone w „Instrukcji urządzania lasu” i tradycyjnie stosowane od lat.

Rys 2. Mapa drzewostan 

Rys. 2. Przykład tematycznej legendy mapy siedliskowej

Wprawne oko w ułamku sekundy rozpozna strukturę gatunkową i wiekową lasów dowolnego nadleśnictwa. Są to czynniki mające duży wpływ na możliwość powstania i rozprzestrzeniania się pożaru.

W składzie gatunkowym polskich lasów przeważa kilkanaście gatunków drzew. Drzewostany iglaste są bardziej narażone na pożary od liściastych, ponieważ zawierają w korze i drewnie łatwopalną żywicę, a w igłach olejki eteryczne. W związku z tym, w przeciwieństwie do liści, zielone igły palą się łatwo [więcej o roli pożarowej poszczególnych gatunków drzew w artykule pt. „Pirologia leśna” w nr 7/2016 PP – przyp. autora]. Dlatego też szczególną uwagę należy zwrócić na wszystkie odcienie brązu – oznaczające na mapie palne drzewostany sosnowe.

Rys 1 Mapa rys 3

Rys. 1. Fragment mapy przeglądowej drzewostanów (1:25 000): sosna w przewadze, gatunki liściaste (m.in. brzoza, olsza, buk) tylko na obrzeżach kompleksu leśnego

Rys. 3. Fragment mapy gospodarczo-przeglądowej drzewostanów (1:10 000): 127-letnie dęby w oddziale 589, ponadto trochę buka i sosny w różnym wieku oraz 130-letnie świerki w oddziale 604

Zielony kolor, standardowo przypisywany lasom na innych mapach, znajdziemy tylko w przypadku wydzieleń z olszą, jesionem i klonem.

W legendzie tzw. drzewostanówki wszystkie drzewostany podzielono na trzy grupy wiekowe:

1) I klasa wieku 1-20 lat,

2) od 21 lat do wieku rębności (chwili planowanego ścięcia),

3) rębne i starsze.

Dla każdej z nich przyjmuje się inny odcień koloru, właściwy dla danego gatunku panującego w wydzieleniu. Jest to spore uproszczenie, które ma praktyczne zastosowanie w ochronie przeciwpożarowej lasu. Wiek jest podstawową, jeżeli nie najważniejszą cechą określającą możliwości przekształcenia się pożaru pokrywy gleby w pożar całkowity drzewostanu. Leśniczowie znają wiek drzew z dokładnością co do roku, bez konieczności ich ścinania i liczenia słojów. Jednak ze strażackiego punktu widzenia ważniejsze jest zrozumienie poszczególnych faz rozwoju drzewostanu i ich wpływu na rozprzestrzenianie się pożaru.

Okres obejmujący pierwsze lata życia drzewostanu to uprawa (jeśli został posadzony ręką człowieka) lub nalot (jeśli obsiał się naturalnie, z samosiewu). Te młode drzewka nie dotykają się wzajemnie. Drzewostan jest uprawą od momentu posadzenia (lub naturalnego wykiełkowania) drzewek do osiągnięcia zwarcia przez ich korony. Pożary upraw leśnych niejednokrotnie zaliczane były błędnie do pożarów powierzchniowych i traktowane jak pożary ściółki czy roślinności runa pod okapem starszych drzewostanów. Tylko w chwili, gdy ogień nie uszkodził sadzonek, a płomienie objęły wyłącznie roślinność (np. trawy) na międzyrzędach, można mówić o pożarze pokrywy gleby w uprawie. Pożary upraw leśnych niejednokrotnie przekształcają się w groźne pożary obejmujące rozległe połacie lasu. Dotyczy to szczególnie dużych upraw sosnowych na siedliskach borowych. Drugim stadium życia drzew jest młodnik. Drzewka charakteryzują się niewielką wysokością (od 1,5 do 2 m) i specyficznym pokrojem (niczym świąteczna choinka). Gałęzie występują na całej wysokości drzewka i stykają się z sąsiadami. Powoduje to bardzo silną koncentrację materiałów palnych na niewielkiej przestrzeni. Podpalone drzewka płoną na całej swej wysokości – mamy wówczas do czynienia z pożarem całkowitym i totalnym zniszczeniem.

Wymienione wyżej dwie pierwsze fazy rozwoju to młode pokolenie, tzw. pierwsza klasa wieku (umowny okres, zwykle 20-letni). Są one najistotniejsze z punktu widzenia ochrony przeciwpożarowej. W legendzie mapy drzewostanowej umieszczone są w zbiorczej grupie oznaczonej jako „I kl. wieku 1-20 lat”. Przedstawia się je za pomocą najjaśniejszych odcieni – to ich strażacy powinni szczególnie wypatrywać na mapach (patrz: rys. 1).

A co ze starszymi generacjami? Na mapie drzewostanowej lasy II klasy wieku (21-40 lat) i starsze, aż do wieku rębności (różnego w zależności od gatunku), zaznaczone są zbiorczo za pomocą intensywniejszego odcienia tego samego koloru, odpowiadającemu właściwemu gatunkowi. Faza rozwoju następująca po młodniku nazywana jest tyczkowiną i trwa do około 35. roku życia lasotwórczej roślinności. W tym okresie duże zagęszczenie młodych drzew i silna konkurencja o dostęp do światła doprowadzają do powstania długiego, cienkiego pnia i krótkiej korony. Drzewa osiągają wymiary tyczki (2-6 cm grubości i ok. 5 m wysokości). Zdarza się, że w tyczkowinach rosnących na ubogich siedliskach i pielęgnowanych zgodnie z zasadami hodowli lasu ogień przechodzi po powierzchni ziemi, nie uszkadzając drzew. W kolejnych, następujących po sobie okresach (drągowina 35-50 lat, drzewostan dojrzewający 50-80 lat, drzewostan dojrzały 80-100 lat) naturalnym następstwem wzrostu jest oczyszczanie się drzew z dolnych, zamierających gałęzi. W miarę starzenia się drzewostanu na jego dnie gromadzi się coraz więcej paliwa pod postacią opadłego igliwia, drobnych gałęzi i martwej biomasy. W starszych drzewostanach, gdzie pnie drzew (tzw. strzały) są oczyszczone i pozbawione nisko rosnących gałęzi, dochodzi do wyraźnego odgraniczenia warstwy pokrywy dna lasu od sklepienia koron. Możliwość przejścia ognia z pokrywy gleby w korony starszych drzew jest ograniczona. Istotną cechą pożaru całkowitego drzewostanu w starszych klasach wieku jest to, że może on występować tylko wówczas, gdy jest poprzedzony pożarem pokrywy gleby lub pożarem upraw czy podszytów.

Mapa siedliskowa

Mapa typów siedliskowych lasu powstaje przez zakolorowanie matrycy pododdziałów barwami przypisanymi do właściwych siedlisk leśnych. Czym jest to siedlisko i w czym ta wiedza przyda się strażakom? Informacja o siedlisku jest treścią wielopoziomową, kompleksowo opisującą zespół względnie trwałych czynników klimatycznych, topograficznych, wodnych i glebowych stwarzających warunki dla życia danego fragmentu lasu.

Rys 4 Mapa siedliskowa

Rys. 4. Fragment mapy przeglądowej siedlisk (1:25 000): w zdecydowanej większości bory świeże i bory mieszane świeże. Żyźniejsze siedliska (lasy mieszane świeże, lasy świeże i olsy) na obrzeżach kompleksu leśnego

Pojęcie siedliska w gospodarce leśnej ma ogromne znaczenie hodowlane, gdyż decyduje o składzie gatunkowym przyszłego drzewostanu. Mówiąc w bardzo dużym uproszczeniu, siedlisko podpowiada leśnikowi, ile czego można posadzić w danym fragmencie lasu.

Strażacy powinni zapamiętać jednak, że typ siedliskowy lasu (TSL) jest podstawowym kryterium różnicującym dystrybucję materiałów palnych w lesie, ponieważ siedlisko warunkuje możliwość rozwoju szaty roślinnej (paliwa w reakcji spalania), czyli swoistych kombinacji różnych gatunków charakterystycznych (o różnej roli pożarowej). Warunki siedliskowe oddziaływają więc bezpośrednio na proces spalania i jego intensywność. Siedliskoznawstwo nie jest wiedzą tajemną, ale sprawne rozpoznawanie siedlisk wymaga pewnej wprawy.

Na początek coś łatwego. Pewnie wszyscy znają „Pieśń o żołnierzu tułaczu” idącym „borem, lasem”. Ale czy wszyscy wiedzą, jak przebiegała jego marszruta? Pod butami idącego borem żołnierza tułacza znajdowała się ściółka z opadłych igieł, mchy, porosty, jagodziska i wrzosowiska [więcej o roli pożarowej poszczególnych gatunków runa leśnego w artykule pt. „Pirologia leśna” w nr 7/2016 PP – przyp. autora]. Piaszczyste ścieżki świadczą o nieurodzajnych glebach, które porastają monolityczne sośniny. Strudzony wędrowiec może w borze odetchnąć pełną piersią z uwagi na unoszące się w powietrzu olejki eteryczne, dezynfekujące drogi oddechowe. Są to jednak związki łatwopalne, sprzyjające zarówno powstaniu, jak i podtrzymywaniu pożarów, dlatego szczególnie ostrożnie należy obchodzić się tam z ogniem.

Zagrożenie pożarowe polskich lasów spowodowane jest w znacznej mierze przewagą siedlisk borowych i drzewostanów iglastych – znajduje to odzwierciedlenie w metodyce kategoryzacji zagrożenia pożarowego lasu dla nadleśnictw. Kniejowym przeciwieństwem boru są lasy (z definicji liściaste). Porastają one żyźniejsze gleby, co wpływa na wzmożony wzrost runa na dnie lasu. Z powodu rozwoju bujnej roślinności poruszanie się po lesie mogło przysporzyć tytułowemu żołnierzowi więcej problemów. Latem w lasach można znaleźć ukojenie, ponieważ jest w nich chłodniej i wilgotniej niż na siedliskach borowych. Z tych samych powodów siedliska te są mniej nękane przez pożary. W klasyfikacji siedliskowej pomiędzy borem i lasem występują jeszcze bory mieszane i lasy mieszane. W obu pojawiają się gatunki iglaste i liściaste, ale w różnych proporcjach. Szeregując je według rosnącej żyzności, uzyskujemy następujący ranking: bór, bór mieszany, las mieszany, las. Do każdego z wymienionych „rodzajów lasu” możemy dopisać parametr określający jego wilgotność. I tu zaczynają się schody, bo mamy do dyspozycji następujące określenia: suche, świeże, wilgotne, bagienne i zalewowe (tabela 1).

Tabela 1. Klasyfikacja siedlisk nizinnych wraz ze wskaźnikiem palności lasu w zależności od siedliskowego typu lasu

Wilgotność

Żyzność

bory

bory mieszane

lasy mieszane

lasy

suche

bór suchy

[Bs]

4,39

-

-

-

świeże

bór świeży [Bśw]

1,66

bór mieszany świeży

[BMśw]

1,30

las mieszany świeży

[LMśw]

0,69

las świeży

[Lśw]

0,39

wilgotne

bór wilgotny [Bw]

1,81

bór mieszany wilgotny

[BMw]

1,18

las mieszany wilgotny

[LMw]

0,85

las wilgotny

[Lw]

0,31

bagienne

bór bagienny [Bb]

0,00

bór mieszany bagienny

[BMb]

0,37

las mieszany bagienny

[LMb]

0,19

Ols

[Ol]

0,21

zalewowe

-

-

-

las jesionowy [OlJ]

0,08

las łęgowy [Lł]

1,03

 

Pozwala to teoretycznie na 20 kombinacji, takich jak: bór mieszany wilgotny, bór bagienny, las mieszany świeży itd. Na szczęście w praktyce wyróżnia się 15 typów siedliskowych na nizinach (o górskich nie będę już wspominał, ponieważ nie są one istotne z punktu widzenia ochrony przeciwpożarowej lasu). Wzór kolorów i deseni (układu linii) typów siedliskowych lasu umieszczony jest zawsze w legendzie mapy.

Rys 5 Mapa siedliskowa legenda

Rys. 5. Przykład tematycznej legendy mapy siedliskowej

Jakie jest praktyczne zastosowanie tej leśnej klasyfikacji w pożarnictwie? Przy określaniu kategorii zagrożenia pożarowego lasu dla nadleśnictwa uwzględnia się procentowy udział siedlisk o najwyższym współczynniku palności (>1,0). Współczynnik ten jest ilorazem udziału procentowego liczby wszystkich pożarów, które wystąpiły na danym siedlisku i udziału powierzchniowego danego typu siedliskowego w Lasach Państwowych. Z wieloletnich statystyk wynika, że najbardziej palne są siedliska borowe (nizinne: Bs, Bśw, Bw, BMśw, BMw) oraz las łęgowy (Lł) [1]. Na palność roślinności charakterystycznej dla danych siedlisk w dużej mierze wpływa pora roku, determinująca stan rozwojowy okrywy gleby.

W sezonie palności polskich lasów uwidaczniają się dwa szczyty pożarowe. Pierwszy, wiosenny, związany jest z siedliskami żyźniejszymi. Brak pożarów w okresie wczesnowiosennym na suchych siedliskach borowych spowodowany jest niewielką ilością palnego materiału roślinnego. Na glebach suchych i ubogich panują warunki utrudniające bujny wzrost roślinności. Dno suchych borów pozbawione jest roślinności zielnej. W przypadku zaistnienia wiosennego pożaru na siedlisku boru suchego spaleniu ulega zazwyczaj tylko ściółka sosnowa. W tym samym czasie na siedliskach żyźniejszych (np. bór wilgotny) spod topniejącego śniegu wyłania się zeszłoroczna roślinność. Przesuszone resztki bujnej roślinność rosnącej na żyźniejszych siedliskach są bardzo narażone na pożar ze względu na znaczne ilości nagromadzonej suchej masy opałowej (paliwa). Jednak z pełnią okresu wegetacyjnego bilans przesuszonych traw pozostałych z zeszłych lat zostaje zrównoważony przez świeżą roślinność tegoroczną. W miesiącach letnich następuje drugie apogeum pożarowe. Tym razem dotyczy ono słabszych siedlisk borowych z runem ubogim w gatunki, gdzie na skutek wysokich temperatur wilgotność ściółki sosnowej znacząco spada, czyniąc je bardzo łatwopalnym materiałem. Przedłużające się okresy suszy letniej powodują wysuszenie środowiska, co determinuje wilgotność wszystkich leśnych materiałów palnych, zarówno na siedliskach borowych, jak i lasowych.

Warto pamiętać, że w czasie akcji gaśniczej nie tylko palne siedliska mogą okazać się problematyczne. Wybierając trasę przejazdu, należy szerokim łukiem omijać żyzne siedliska, takie jak olsy czy lasy łęgowe. Siedliska te związane są z reguły z zagłębieniami i obniżeniami terenu, zabagnionymi dolinami cieków i mis jeziornych. Okresowo mogą występować zalewy i podtopienia związane z niewielkim zabagnieniem terenu, utrudniające bądź uniemożliwiające przejazd wozów strażackich

Rys 6 Mapa przegladowa siedlisk 

Rys. 6.Przez oddział nr 90 i 130 przepływa ciek. Im bliżej cieku wodnego, tym żyźniejsze siedlisko: Ol, LMw , LMśw, BMśw, Bśw

Mapa ochrony przeciwpożarowej

Do planowania i organizacji działań gaśniczych na gruntach leśnych służy mapa przeglądowa ochrony przeciwpożarowej w skali 1:25 000. Jej treść odzwierciedla część opisową planu urządzenia lasu, której jest nierozerwalnym elementem. Wykonawca uzgadniania projektu planu urządzenia lasu w części dotyczącej ochrony przeciwpożarowej wraz z omawianą mapą z właściwym miejscowo komendantem wojewódzkim Państwowej Straży Pożarnej dla lasów I i II kategorii zagrożenia pożarowego.

Na mapie większość wydzieleń leśnych ma białe wypełnienie (jak na matrycy). Dla obszarów leśnych szczególnie podatnych na rozprzestrzenianie się pożarów wprowadza się różowe wypełnienie. Są to m.in.: tereny byłych i czynnych poligonów, pola robocze poligonów oraz inne tereny użytkowane i dzierżawione przez wojsko. Różowy kolor oznacza również duże zwarte obszary upraw i młodników, lasy o niskim wskaźniku zadrzewienia zagrożone szybkim rozprzestrzenianiem się pożaru, rozległe obszary torfowo-murszowe, gdzie istnieje ryzyko wystąpienia pożaru podziemnego oraz powierzchnie poklęskowe, charakteryzujące się zwiększoną ilością palnej biomasy.

Charakterystyczną cechą mapy przeciwpożarowej są podziałki kątowe przy punktach obserwacyjnych.

Rys 7 Mapa przegladowa ppoz 

Rys. 7. Fragment mapy przeglądowej ochrony przeciwpożarowej (1:25 000): widoczna jedna ćwiartka kątomierza. W treści mapy odznaczają się m.in.: zaznaczone na różowo obszary podatne na rozprzestrzenianie się pożarów, drogi leśne i ponumerowane dojazdy pożarowe oraz punkt czerpania wody nr. 20

 

Z chwilą zauważenia pożaru obserwator powinien niezwłocznie ustalić azymut odpowiadający kierunkowi widocznego na horyzoncie dymu. Na drugiej dostrzegalni również określa się kąt, pod jakimi pożar jest widoczny. Wykreślone we właściwych kierunkach linie biegnące od obu dostrzegalni przecinają się na mapie w punkcie wyznaczającym miejsce powstania pożaru. Mapa ta stanowi podstawowe wyposażenie punktów alarmowo-dyspozycyjnych w nadleśnictwach.

Równie pomocna w zakresie ustalania miejsca pożaru będzie siatka kartograficzna wraz ze współrzędnymi geograficznymi w układzie odniesienia WGS-84 zapisanymi na ramce (marginesie) mapy. „Przeciwpożarówka” to jedyna mapa leśna, na której podane są wartości szerokości i długości geograficznej wyrażone w stopniach, minutach i sekundach kątowych. Na wszystkich pozostałych (wcześniej omówionych) mapach widnieją tylko rzadkie krzyże w punktach przecięcia podziałki. Próżno szukać tam także współrzędnych w zapisie kątowym. Zamiast nich znajdziemy współrzędne topograficzne wyrażone za pomocą Państwowego Układu Współrzędnych Geodezyjnych 1992 (PUWG-92), obowiązującego w Lasach Państwowych (przykładowy zapis: X: 795077,02 Y: 405264,48). O różnicach tych należy pamiętać przy wydawaniu poleceń i rozkazów (dotyczących np. zmiany lokalizacji) z wykorzystaniem współrzędnych i materiałów kartograficznych. I choć jest to o wiele wygodniejsze i zdecydowanie bardziej precyzyjne niż polecenie opisowe, to w obcym terenie może wygenerować znaczne problemy.

Żeby sprawnie dojechać na miejsce zdarzenia, potrzebna jest kluczowa informacja dotycząca układu komunikacyjnego na terenie danego kompleksu leśnego. Na mapie przeglądowej ochrony przeciwpożarowej prezentowana jest sieć dróg publicznych i dojazdów pożarowych wraz z ich numerami. Umiejętne korzystanie z tego „leśnego atlasu drogowego” umożliwia ustalenie optymalnej drogi dojazdowej do miejsca powstania pożaru, a także wybranie nieobjętej pożarem, przejezdnej drogi odwrotu. Biegłe poruszanie się po leśnych duktach pozwala na samodzielne przejazdy wozów bojowych straży pożarnej, co zwiększa bezpieczeństwo jednostek przebywających w lasach. Oczywiście niezbędne do tego jest prawidłowe, jednolite i przejrzyste oznakowanie dojazdów pożarowych w terenie.

Na mapie przeglądowej ochrony przeciwpożarowej zamieszcza się również informacje o elementach punktowych przestrzeni, takich jak: bazy sprzętu przeciwpożarowego, siedziby OSP, leśniczówki, miejsca masowego przebywania ludności czy hydranty. Kluczowym elementem mapy są jednak „niebieskie wiadra”, czyli stanowiska czerpania wody.

Oprócz obligatoryjnych wymagań oraz szczegółów określonych w III części „Instrukcji urządzania lasu” na mapie ochrony przeciwpożarowej można umieścić dodatkowe informacje, istotne dla danego nadleśnictwa, zgodnie z odpowiednim zapisem w protokole Komisji Założeń Planu.

Trening czyni mistrza

Chcąc skutecznie przyswoić i zapamiętać nowe informacje dotyczące czytania map leśnych, należy tę umiejętność doskonalić. Najlepiej ćwiczyć na wiele różnych sposobów. Oto moje sugestie:

1. Siedząc przed komputerem, można poznać – przynajmniej teoretycznie – dowolny las, a w nim układ dróg, wód czy siedlisk. To wszystko za pomocą Banku Danych o Lasach, pod adresem http://www.bdl.lasy.gov.pl. Jest to hurtownia danych gromadząca, przetwarzająca i udostępniająca informacje dotyczące lasów wszystkich form własności na terenie Polski. Wchodząc do zakładki „Lasy na mapach”, przenosimy się do interaktywnego atlasu, gdzie możemy ustawić symbolikę mapy drzewostanowej lub siedliskowej i do woli się napatrzeć.

2. Wszystkie mapy tematyczne znajdują się w siedzibach nadleśnictw. Warto w trybie warsztatowym pooglądać zasoby kartograficzne odpowiadające strefom operacyjnym i dokonać przeglądu ich treści w zestawieniu z informacjami zawartymi w artykułach „Jak czytać leśne mapy” (cz. 1 i 2).

3. Wizytę w nadleśnictwie najlepiej połączyć z wizją lokalną w terenie i zobaczyć, jak poszczególne fragmenty lasu zostały przedstawione na mapach.

4. Można też zorganizować ćwiczenia, którym bliżej do harcerskiej gry terenowej. Celem ćwiczeń powinno być doskonalenie umiejętności orientacji w przestrzeni leśnej. Zadanie polega na odnalezieniu miejsca, do którego ćwiczący mają dotrzeć na podstawie mapy i komunikatów radiowych.

5. Nawigacja po adresie (leśnym). Trenowanie dojazdu do zdarzeń według numeracji oddziałów i dojazdów pożarowych.

6. Ćwiczenie sztabowe na mapach. Treścią takich treningów sztabowych powinno być zbieranie, studiowanie i analizowanie danych o terenie i charakterze teoretycznego pożaru oraz dokonywanie kalkulacji operacyjnych (np. czas dojścia frontu pożaru) na podstawie informacji zawartych na mapach. Jest to dobre narzędzie do szkolenia przed udziałem w innych, bardziej kosztownych rodzajach ćwiczeń.

 

Jan Kaczmarowski zajmuje się ochroną przeciwpożarową lasu, jest pracownikiem Wydziału Ochrony Lasu Dyrekcji Generalnej Lasów Państwowych

Literatura

[1] R. Szczygieł, B. Ubysz, M. Kwiatkowski, J. Piwnicki, Klasyfikacja zagrożenia pożarowego lasów Polski, „Leśne Prace Badawcze”, vol. 70 (2), 2009, str. 131-141.

czerwiec 2017