Ratownictwo i ochrona ludności

Stanowisko kierowania

Kategoria: Ratownictwo i ochrona ludności

Rozmowy z roztrzęsionymi dzwoniącymi, konieczność błyskawicznego podejmowania decyzji, stres, szczątkowe informacje, z których należy wyłuskać najistotniejsze, by precyzyjnie przyjąć zgłoszenie, a następnie zadysponować do zdarzenia właściwe siły i środki – to tylko kilka z całego zbioru elementów składających się na specyfikę służby w stanowiskach kierowania.

W artykule tym skupimy się na przedstawieniu organizacyjnych rozwiązań służby w miejskich i powiatowych stanowiskach kierowania (SK) w aspekcie doszkalania i doskonalenia zawodowego, rozwiązań dotyczących wzmacniania stanu osobowego SK na poczet podejmowanych działań ratowniczych oraz na propozycjach usprawniających ich funkcjonowanie.

Specyficzna służba

Służba w SK często identyfikowana jest jako praca na specyficznym odcinku, do której z pewnych względów nie ma zbyt wielu chętnych. Wymaga znacznej odporności na stres, podejmowania szybkich decyzji oraz zdolności przewidywania dalszego rozwoju sytuacji na miejscu zdarzenia. Organizacyjnie w większości SK służba pełniona jest w systemie 24/48 godz., rzadziej w systemie 24/72 godz. Zdecydowana większość powiatowych oraz niektóre miejskie SK mają obsadę jednoosobową, co oznacza, że funkcyjny przez 24 godz. musi być zdolny do wykonywania czynności związanych z przyjmowaniem zgłoszeń alarmowych, ich weryfikacją, dysponowaniem SIS jednostek ochrony przeciwpożarowej do zdarzeń oraz koordynacją działań ratowniczych, w które zaangażowane są SIS. Jednocześnie funkcyjni SK, podobnie jak pozostali funkcjonariusze PSP, zobowiązani są do doskonalenia zawodowego. Formalnie funkcyjny SK powinien mieć zapewniony wypoczynek w trakcie wykonywania zadań służbowych. Wynika to zapisów precyzujących struktury organizacyjne danych komend powiatowych/miejskich PSP. W czasie tzw. wypoczynku funkcyjnego zastępuje najczęściej wyznaczony strażak z podziału bojowego. To możliwe pod warunkiem, że strażacy są na zmianie. Problemy pojawiają się w momencie podejmowania działań ratowniczych, gdy dyżurny zostaje sam w miejscu pełnienia służby. Bardzo często, nawet w przypadku zdarzeń skomplikowanych, angażujących szereg podmiotów współdziałających, osoba pełniąca służbę w SK pozostaje sama z całą gamą zadań do wykonania.

W kraju w bardzo różny sposób rozwiązano kwestię wzmacniania służby w SK. W części komend wprowadzono grafiki dyżurów domowych funkcyjnych tego pionu wraz z funkcyjnymi pełniącymi rolę dublerów dyżurnych – najczęściej są to funkcjonariusze systemu ośmiogodzinnego oraz funkcjonariusze z podziału bojowego. Pełnienie dyżurów objęte jest uregulowaniami zapisanymi w rozporządzeniu: „(...) strażak może pełnić dyżur domowy nie więcej niż 4 razy w miesiącu, w tym 2 razy w sobotę, niedzielę lub święto. Czas trwania wszystkich dyżurów w miesiącu nie może przekroczyć łącznie 72 godz. [1] Nie zmienia to jednak faktu, że w przypadku zdarzenia o podwyższonym rygorze bądź w razie kumulacji zdarzeń (np. po wystąpieniu anomalii pogodowych) przez pewien czas funkcyjny w SK bez jakiegokolwiek wsparcia osobowego będzie musiał samodzielnie realizować zadania w zakresie przyjmowania zgłoszeń, ich weryfikacji, dysponowaniu SIS do zdarzeń, powiadamiania służb i podmiotów współdziałających, informowania przełożonych o zdarzeniach (szczególnie w godzinach popołudniowych, nocnych bądź w weekend). Ogrom powyższych zadań wpływać może na obniżanie sprawności podejmowania decyzji funkcjonariuszy, co może doprowadzić do niebezpiecznych sytuacji, wynikających np. z opóźnionego przekazywania informacji. Na potrzeby artykułu sporządzona została orientacyjna statystyka liczby zdarzeń obsługiwanych przez stanowiska kierowania, z podziałem na stanowiska jednoosobowe oraz wieloosobowe.

 

Stanowiska kierowania

Rodzaj zdarzenia

Liczba zdarzeń ogółem

pożar

miejscowe zagrożenie

alarm fałszywy

MSK Poznań

2550

5456

1442

9448

PSK Jarocin

182

621

12

815

Tabela 1. Statystyczne ujęcie liczby zdarzeń obsługiwanych w wybranych MSK/PSK w 2018 r.
Źródło: www.straz.gov.pl, data przeglądania 1.07.2019r.

Zestawienie zdarzeń pokazuje znaczące różnice w skali podejmowanych działań ratowniczych pomiędzy dużą aglomeracją i znacznie mniejszymi ośrodkami. Powyższe wyliczenia rzecz jasna nie przedstawiają rzeczywistych obciążeń i charakteru służby w obu tych stanowiskach. W wymienionym MSK służbę pełni trzech funkcyjnych, a w PSK jedna osoba. Bazowanie jedynie na danych zamieszczonych w tabeli nr 1 może być zatem bardzo mylące w ocenie faktycznych obciążeń funkcyjnych w ciągu służby. Charakterystyczne dla służby w obu wymienionych rodzajach stanowisk są z pewnością czynniki zawarte w tabeli 2.

 

PSK (jeden funkcyjny)

MSK (kilku funkcyjnych)

Liczba zdarzeń w skali roku

około tysiąca

od kilku do kilkunastu tysięcy

Liczba funkcyjnych pełniących służbę  w stanowisku kierowania

jeden, w niewielu przypadkach dwóch

co najmniej jeden, przeważnie dwóch do czterech

SIS dostępne do natychmiastowego zadysponowania

ograniczone przeważnie do jednej zmiany służbowej (7-9 osób)

dostępność kilku – kilkunastu jednostek

(25 – ponad 100 osób)

Dostępność wsparcia ze strony podmiotów i instytucji współdziałających

ograniczona

przeważnie na wysokim poziomie

Możliwość skorzystania z natychmiastowego wsparcia ze strony innych dyżurnych

nie istnieje

natychmiastowa

Tabela 2. Czynniki charakterystyczne dla służby w stanowiskach kierowania

Tabela 2 pokazuje podstawowe różnice w charakterze służby w obydwu typach stanowisk kierowania. Dane do tabeli zebrane zostały bezpośrednio wśród funkcyjnych pełniących w nich służbę. W przeważającej większości opinie są zgodne co do faktu, że dyżurni stanowisk kierowania pełniący służbę w mniejszych aglomeracjach mają zdecydowanie mniejszy komfort organizacji czasu służby przy jednocześnie większych komplikacjach wynikających z działań ratowniczych podejmowanych na terenie powiatu. Bez wątpienia na opinię tę wpływa  fakt jednoosobowego pełnienia dyżuru w stanowiskach kierowania. Na jednej osobie spoczywa całość zagadnień związanych z funkcjonowaniem SK, która w przypadku wystąpienia zdarzeń skomplikowanych przez wstępny okres działań pozostaje najczęściej bez jakiegokolwiek wsparcia.

Doskonalenie zawodowe

Podobne utrudnienia spotykamy przy realizacji doskonalenia zawodowego w SK. Jak i w innych komórkach organizacyjnych realizowane powinno być ono na podstawie zasad [2] zatwierdzonych w grudniu 2016 r. przez komendanta głównego Państwowej Straży Pożarnej. Zgodnie z nimi opracowywany jest roczny harmonogram doskonalenia zawodowego w SK, będący wykładnią harmonogramu kwartalnego, realizowanego przez każdego z funkcyjnych SK. Nadzór nad doskonaleniem zawodowym w stanowiskach kierowania powinni pełnić kierownicy komórek organizacyjnych (naczelnicy wydziałów operacyjnych, w których strukturze umieszczone są stanowiska kierowania). W kraju przyjęto bardzo zróżnicowane formy realizacji doskonalenia zawodowego opisywanych komórek. W części komend jest to samodoskonalenie się dyżurnych przy ograniczonym udziale przełożonych bądź funkcyjnych innych komórek organizacyjnych. Wynika to z funkcjonowania jednoosobowych komórek organizacyjnych bądź też ze struktury organizacyjnej – na przykład wydział operacyjny składa się z naczelnika oraz dyżurnych stanowiska kierowania, co znacząco ogranicza możliwość wspólnych szkoleń pionu operacyjnego.

Część komend preferuje model włączania dyżurnych w system doskonalenia zawodowego innych komórek organizacyjnych. Wtedy część tematów doskonalenia zawodowego realizowana jest wspólnie z funkcyjnymi zmian służbowych podziału bojowego. Z naszego wywiadu wynika, że zdecydowana większość funkcyjnych SK oczekuje szkoleń, podczas których mieliby możliwość analizy podejmowanych działań oraz wymiany doświadczeń z pozostałymi dyżurnymi danego stanowiska z dyżurnymi SK z sąsiadujących powiatów. Zestawienie najczęściej występujących braków w doskonaleniu zawodowym wraz z propozycjami usprawnienia jego poziomu zawiera tabela 3.

Niedobory

Propozycje działań

Brak lub niewystarczające przygotowanie nowo wytypowanych funkcyjnych PSK i ich dublerów

Wprowadzenie obowiązku szkolenia wstępnego dla osób wyznaczonych do służby dyżurnego lub dublera w stanowisku kierowania

Zbyta mała liczba szkoleń wspólnych ze zmianami służbowymi podziału bojowego

Realizacja szkoleń zmian służbowych podziału bojowego, w które włączone są stanowiska kierowania (zmiana służbowa wykonuje dane ćwiczenie, dyżurny stanowiska kierowania koordynuje działania z pozycji PSK/MSK, po zakończeniu ćwiczeń następuje ich omówienie przy udziale dyżurnego)

Ograniczony zasób wiedzy w zakresie praw i obowiązków podmiotów współdziałających z JOP podczas zdarzeń ratowniczych

Organizacja gier sztabowych, ćwiczeń aplikacyjnych bądź spotkań o charakterze prewencyjno-operacyjnym z udziałem przedstawicieli podmiotów współdziałających. Podczas tego typu spotkań funkcyjni stanowisk kierowania mają  możliwość konfrontacji swojej  wiedzy i często oczekiwań z ich adresatami

Ograniczona liczba szkoleń wymuszających weryfikowanie operacyjnego stanu przygotowania powiatu do podejmowania konkretnych działań ratowniczych

Organizacja szkoleń w formie opisowego zadania zawierającego założenie taktyczne wraz ze szczegółowymi uwarunkowaniami odnoszącymi się do danego zagadnienia (np. zagrożenie powodziowe danego obszaru), gdzie dyżurny stanowiska kierowania ma możliwość zweryfikowania wspólnie z przełożonym np. aktualności i tematycznej zawartości stosownej dokumentacji operacyjnej. Taka forma szkolenia pozwala również na zweryfikowanie wiedzy operacyjnej funkcyjnych stanowisk kierowania i znajomości terenu chronionego.

Innym rozwiązaniem jest zapewnienie funkcyjnym SK możliwości pełnienia zamiennie służby w podziale bojowym, a dublerom służby w pełnym wymiarze czasowym w SK.

Ograniczony poziom wiedzy na temat rzeczywistego potencjału SIS będących w dyspozycji PSK/MSK

Bardzo dobrą formą usprawniania przepływu informacji na temat pozostającego w dyspozycji sprzętu jest włączenie funkcyjnych stanowisk kierowania w skład zespołów kontrolnych, inspekcyjnych itp. Ich udział w czynnościach kontrolnych poszczególnych pododdziałów  (inspekcje zmian służbowych PSK, inspekcje OSP, inspekcje WBO) pozwala naocznie zapoznać się z dysponowanym do działań potencjałem, co często znacznie zmienia podejście i decyzyjność w późniejszych działaniach.

Ograniczona wiedze o potencjale SIS powiatów sąsiadujących.

Organizacja wspólnych szkoleń dla obsad stanowisk kierowania z sąsiadujących powiatów, podczas których funkcyjni mają możliwość wymiany doświadczeń, przekazania informacji na temat sposobów rozwiązywania określonych problemów.

Brak szkoleń z zakresu prowadzenia rozmów z osobami zgłaszającymi zdarzenie

Organizacja szkoleń z udziałem psychologów, specjalistów w dziedzinie komunikacji interpersonalnej, poruszających praktyczne aspekty prowadzenia rozmów telefonicznych.

Ograniczona liczba szkoleń z zakresu wsparcia psychicznego dla obsad stanowisk kierowania

Organizacja szkoleń z udziałem psychologów obejmująca omówienie procedury dysponowania psychologa na potrzeby uczestników akcji ratowniczych, a także praktyczne zajęcia z zakresu radzenia sobie ze stresem towarzyszącym dyżurnym obsad SK.

Ważne jest także zapewnienie dyżurnym SK wsparcia psychologów po zdarzeniach trudnych, traumatycznych (często dyżurny w rozmowie telefonicznej musi udzielać wskazówek dotyczących kpp dzwoniącym poszkodowanym, rozmawiać z osobą chcącą popełnić samobójstwo itp.). W  większości przypadków, jeśli wspomniana pomoc jest dysponowana, pomocą taką objęci są strażacy uczestniczący bezpośrednio w akcji, a dyżurnych, których obciążenie psychiczne jest bardzo duże,  najczęściej się pomija.

Tabela 3. Zestawienie braków szkoleniowych oraz propozycje usprawnienia doskonalenia zawodowego obsad stanowisk kierowania

Realizacja części zamieszczonych w tabeli 3 wniosków pozwoliłaby usprawnić funkcjonowanie SK.

Zauważalne jest mniejsze zainteresowanie strażaków pełnieniem służby w SK niż np. w podziale bojowym. Idealnym rozwiązaniem wydaje się pełnienie służby w SK przez funkcjonariuszy z dużym stażem w podziale bojowym, co pozwoliłoby na usprawnienie koordynacji działań ratowniczych. Niestety, w większości przypadków jest to cel, do którego należy dążyć, a nie stan faktyczny. Warto rozważyć wprowadzenie okresowych kontroli weryfikujących poziom wiedzy obsad SK, co dawałoby szansę wyrównywania merytorycznego poziomu poszczególnych dyżurnych. Proponowana forma weryfikacji powinna odbiegać od typowej inspekcji SK, a na celu mieć głównie kontrolę operacyjnego przygotowania funkcyjnych do powierzonych zadań (kontrola prawidłowego wykorzystania dokumentacji operacyjnej, znajomość potencjału SIS będących w dyspozycji SK itp.). Opisywanej kontroli powinni być poddawani zarówno etatowi, jak i nieetatowi funkcyjni SK, a podmiotem kontrolującym mogliby być np. funkcyjni pionu operacyjnego z sąsiedniego powiatu. Dzięki temu kontrola nabrałaby typowo zadaniowego charakteru, a zarówno kontrolowani, jak i kontrolujący poruszaliby się swobodnie w omawianej tematyce.

***

Funkcyjni SK odgrywają niezwykle istotną rolę w systemie ratowniczym. Ich przygotowanie, komfort oraz warunki pracy bezpośrednio przekładają się na jakość działań ratowniczych. Często są tymi, którzy jako pierwsi rozmawiają z poszkodowanymi i prawie zawsze ostatnimi, którzy decydują o tym, komu i w jaki sposób udzielić pomocy. Sprawność działania każdego systemu, a więc również krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego, uzależniona jest od poprawnego przekazu i wymiany informacji.

 

mł. bryg. Przemysław Berus jest głównym specjalistą w Wydziale Kształcenia SA PSP w Poznaniu,
st. kpt. Daniel Przewoźniak – wykładowcą w Wydziale Kształcenia SA PSP w Poznaniu (pełnił służbę w MSK oraz WSKR w Poznaniu),
a ogn. Piotr Janiuk starszym technikiem w Wydziale Informatyki i Łączności SA PSP w Poznaniu (pełnił służbę w PSK w Jarocinie)
fot. asp. Jakub Stępora KP PSP w Tomaszowie Lubelskim

 

[1] Rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 30 marca 2011 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie pełnienia służby przez strażaków Państwowej Straży Pożarnej, § 13.1.

[2] Zasady organizacji doskonalenia zawodowego w PSP, Warszawa, 1 grudnia 2016 r.